Arxiv
19 Dekabr 2019, 09:11 | ƏDƏBİYYAT
“İnsan mənzərəsi”

Zakir HÜSEYN

Belə baxanda böyük dahilər, yazıçılar elə bizim həyatımızı yazıblar. Biz insanların həyatı görün nə qədər ölçüyəgəlməzdir. Ya yaradıcı təxəyyülün gücü bizi göylərə qaldırmışdır, ya da bəşər oğlu onların  yaşıllaşan, qol-budaq atan qələməsinə su tökmüşdür.  Hansı olur olsun, fərqi nədi, uşaq vaxtlarımızda, “əkəndə yox, ...yeyəndə ortaq qardaş” olmayaq deyə anam söyləyərdi  - “adam öz evinin həm ağasıdır, həm də qulu”. Bu dünya bizim evimiz, elə o ağa və qulun çəkdiyi əməyin də insanı yaradan “Əmək” olduğunu nəzərə alsaq, onda qövsümüzü öz dairəmizdə cızdiğımız anlaşılır. Amma insanı əmək yaradıb deyimi ilə yanaşı, əmək insanı tərbiyə edir deyimi də məşhurdur. Biz isə insan varlığının və insan şəxsiyyətinin əmək və iş münasibətlərində şəkilə düşməsindən və ya şəkilə salınmasından danışmaq istəyirik. Böyük ailələri təqdir edən və  kollektiv subyekti kimi baxan Hitler (Hitler olsa da) əmək və iş münasibətlərinin elə ailədən başladığını vurğulayırdı.. Əmək qaydalarının və iş bölgüsünün cizgilərinin orada cızıldığını deyirdi. Ailəmdən qaynaqlanan zəhmətə münasibətdəndir ki,  qazanc qazanmağa və bir kəsin qazanc qazanmaq istəyinə o ki var alqış edirəm, insanda bunu ən yüksək keyfiyyət kimi qiymətləndirmək, hörmətlə yanaşmaq lazım gəldiyini hesab edirəm. Kar edən utanmaz deyirlər, amma bu söz bizim demək istədiyimizlə  o halda üst-üstə düşür ki,  bu varını verən utanmaz, bir az da qəti desək yəni məsuliyyətin dərk edilməsi və şəxsiyyətin zədələnməməsi anlayışına tən gəlsin. Yəni insanın konistitusiya hüquqlarının azaldıldığı hərbdə belə itaətin və idaretmə imkanlarının hüdudları var. Məhz buna görə də, hərbdə demokratiyanın ən müasir formasını şıfrələyən (almanların müharibədə başına gələnlərdən sonra) bir alman generalı belə deyirdi: “Sizin hərbi qulluqçu itaətinizin hüdudu - sizin biliyinizin, sizin vicdanınızın, sizin məsuliyyətinizin əmri yerinə yetirilməsini qadağan etdiyi ana qədərdir.” Buradan belə nəticə çıxır ki, işçi və işverən, tabelikdə olan və idarə edən, Nazim Hikmət sözüylə desək, “insan mənzərəsi”nin yaradılmasında  birgə iştirak edir. Biz istəyirik bu mənzərədə hər hansı görünən  “parıltı”, təbii almaz parıltısı olsun, qara dudadan hazırlanmış almazın parıltısı olmasın. Kafkanın sözləri ilə desək, qazanmaq - “qəddar idarə üsulunun insan həyatı, qazananın özünün varlığı ilə oynaması” anlamına gəlməsin. Axşam ailə süfrəsinin başında yeyilən qazanc -mənəvi və ya fiziki iztirabların nəticəsində qəlbindən qara qanlar axan, lakin çöhrəsi sevinən çörək sahibini ortaya çıxarmasın. Yəni biz zəhmətin alçaldılması ilə əldə olunan parıltını istəmirik, parıltıdır deyibən daş kömür parıltısına qucaq açmırıq. Kafka deyərkən, böyük Sabir yada düşür. Onun yaratdığı fəhlə, əkinçi, sahibkar, ağa obrazları əsil bizim mövzumuza uyğundur, axı Sabir onların hamısına acıyır. Biz də acıyırıq. Acımaqla yanaşı müəyyən qədər bu günlə də səsləşdiyini deyirik. Bəs, “Ədalət nəzəriyyəsi” dərdimizə əlac edərmi? Yoxsa siyasi fəlsəfəçi Con Roulsun “Ədalət nəzəriyyəsi” kitabında ideya kimi qoyulan, yəni dünyaya heç kim gəlməmişdən əvvəl cəmiyyəti idarə edəcək qaydaları hazırlayıb, gələcək həyatı bilmədən,   “bixəbərlik pərdəsi arxasında” “start vəziyyətində”  ədalətli qaydalar toplusu yaradıb ədalətli bölgünün mexanizmini yaratmaq -- xəyali eksperimentini hazırkı real həyata tətbiq etməkmi bizi xilas edərdi?  Bəlkə keçid dövrü bizim elə “start vəziyyəti”miz imiş. Bu gün bizdə “iş insanı mənzərəsinin” klişesinə  mənəvi, sosial, iqtisadi, elmi cəhətdən nəzər yetirsək yeni mütərəqqi ənənələrin yarandığını demək olar ki, görmürük. İdarəedənin və sahibkarın işciyə tətbiq etdiyi təsir metodlarının hüdudları, işçinin idarəedənə və sahibkara qarşıqoyma bacarığının sərhədləri hələ dəqiq deyil. İşverənin təsir gücü işçinin ona qılıqlı davranmasını təmin edənədəkmi sərhədlənir, işçinin məsuliyyəti onun düşüncəsiz qorxaqlığındanmı, mənasız itaətkarlığındanmı ibarətdir? Yox, əgər onlar -hər iki tərəf bunu bacarığın təsdiqi kimi ortaya qoyursa, onda qoy desinlər, bu ölçünü haradan götürüblər? Axı indi, deyəsən, biz belə danışmaqla ekonomiksə istiqamət almışıq. Ekonomiksin on prinsipindən biri də müəyyən şeyin dəyərinin onu əldə etmək üçün imtina olunanlarla ölçülməsidir. Hazırkı cəmiyyət göz qabağındadır. Mənəvi dəyərləri, iş dəyərlərini itirmək,  yeni əmək bazarı ənənələrini yaratmamaq və ya zəif yaratmaq, qazanmaq norma və etiketləri barəsində korkoranə düşünmək bizi uçuruma sürükləyir. Mərkəzdə dayanan işçi - insan sabah bəlaya çevrilir.   

Bu gün dünyada işçiyə “sözlə təcavüz” anlamı olduğu, bunun cinayət hesab edildiyi halda, bizdə iş yerlərini “yuvaya” çevirmək prosesi vüsət alır. Sosial-psixoloq Bayram Hüseynov deyir ki, bu gün iş sahəsində davranış modelləri yoxdur. Sosial-psixoloq onu da deyir ki, tutaq ki, işçi valideyndirsə, vəziyyət elədir ki, o valideyn rolunu yaxşı oynamaq üçün işçi rolunu necə gəldi oynayır. Çünki söhbətimizin mövzusu olan nəsnələr barəsində şablonlar yaradılmamışdır və əmək adamı bu şablon olmadığından müqayisəni apara bilmir. Mütəxəssis çıxış yolunu isə zəkanın ümumi inkişafında görür. Bir türk yazarının dediyi kimi: “Hər cür doqmalar və doqmatık inanclar və xurafatlar bilgisayar virusu kimi işləyir. Düşünmə sistemini blok edib düşünməyi əngəlləyirlər, bu səbəbdən “şüur əməliyyat mərkəzi” olan beyin qabığının əsas düşmənidirlər. Beyin qabığı, yəni şüur mərkəzi  az inkişaf etmiş insanlar birbirilərindən xoşnud olmazlar”.

 

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
Parisdə kütləvi etirazlar başladı 18 Fevral 2020, 01:07 Koronavirusu müalicə edən həkim də öldü 18 Fevral 2020, 00:43 Cinayətkar qrupunun silahlıları saxlanılıb 18 Fevral 2020, 00:29 Çempionlar Liqasında 1/8 final mərhələsi başlayır 18 Fevral 2020, 00:13 Bakıda qayınata və kürəkən bıçaqlanıb 17 Fevral 2020, 23:58 Rusiyanın bu bölgəsinə Azərbaycandan təyyarələrlə pomidor daşınır 17 Fevral 2020, 23:43 Türkiyə və Rusiya diplomatları danışıqlara sabah davam edəcək 17 Fevral 2020, 23:26 Azərbaycan alimləri İsveçrədə beynəlxalq elmi konfransa qatılıb 17 Fevral 2020, 23:08 Hacıqabulda avtomobil dirəyə çırpıldı: xəsarət alan var 17 Fevral 2020, 22:53 Azərbaycanlı köçkünlərin problemi Beynəlxalq Konfransda qaldırıldı 17 Fevral 2020, 22:37 Karib dənizində təyyarə qəzaya uğradı 17 Fevral 2020, 22:21 25 ölkədə 694 nəfər koronavirusa yoluxdu 17 Fevral 2020, 22:06 Bakıda dəhşətli qəza ölümlə nəticələndi 17 Fevral 2020, 21:49 İdxal edilən spirtli və energetik içkilər üçün aksiz dərəcələr artırılıb 17 Fevral 2020, 21:33 "İrəvana hər gün tabutlar getməlidir" - Qüdrət Həsənquliyev 17 Fevral 2020, 21:17 Tanınmış jurnalist xidmət rəhbəri təyin edilib 17 Fevral 2020, 21:06 Avropa İttifaqı Suriyaya qarşı sanksiyalarını genişləndirib 17 Fevral 2020, 20:56 Ali təhsil müəssisələrinə qəbul qaydalarında dəyişiklik - RƏSMİ 17 Fevral 2020, 20:46 Ramil Şeydayevin "Sabah"a keçidi rəsmiləşdi 17 Fevral 2020, 20:33 Gömrükdə 6000 ədəd "King" markalı siqaret aşkarlandı 17 Fevral 2020, 20:17 Lənkəranda bank ofisində tüstülənmə 17 Fevral 2020, 20:04 “Şahdəniz” qazının ixracı 15% artıb 17 Fevral 2020, 19:56 Təhsil Nazirliyi tender elan etdi 17 Fevral 2020, 19:45 Məşhur teleaparıcı intihar edib 17 Fevral 2020, 19:34 Səfər Mehdiyev müşavirə keçirdi - FOTOLAR 17 Fevral 2020, 19:24 Zakir Həsənov hərbi təyinatlı obyektlərin açılışında iştirak edib - FOTO 17 Fevral 2020, 19:16 Peşə məktəblərinin şagirdləri üçün Azərbaycan dili imtahanı keçirildi 17 Fevral 2020, 19:08 Yolu keçən piyadanı avtomobil vurub öldürdü   17 Fevral 2020, 18:59 Azərbaycanda cinayət törədən qadınların sayı artıb  17 Fevral 2020, 18:50 Dövlət büdcəsində 418 milyon manat qalıq YARANDI 17 Fevral 2020, 18:43 Sınaq imtahanının nəticələri nə vaxt açıqlanacaq? 17 Fevral 2020, 18:34 Bu il I sinfə elektron qəbul bütün ölkəni əhatə edəcək - RƏSMİ 17 Fevral 2020, 18:26 Nazirlikdən pensiyaçılara XƏBƏRDARLIQ 17 Fevral 2020, 18:18 Elmar Məmmədyarov Aİ-nin ticarət üzrə komissarı ilə görüşüb 17 Fevral 2020, 18:14 İlham Əliyev-Nikol Paşinyan debatında diqqətdən qaçan MƏQAM 17 Fevral 2020, 18:06