Tarix boyu Şərq və Qərb mədəniyyətlərinin, elmi düşüncəsinin və beynəlxalq ticarət yollarının geosiyasi qovşağı olmuş İrəvan şəhəri, XVIII–XIX əsrlərdə özünün ən ali mədəni-memarlıq zirvəsini İrəvan Xan Sarayında (Sərdar Sarayı) tapmışdı. Vaxtilə Zəngi çayının sağ sahili boyunca ucalan və öz əzəməti ilə Şərq intibahını təcəssüm etdirən bu kompleks, əsrlər boyu bölgəyə səfər edən avropalı və şərqli səyyahların, diplomatların, alimlərin və rəssamların diqqət mərkəzində olmuşdur.
Böyük türk şairi Nazim Hikmət Azərbaycana gəlişində Şəki Xan Sarayının ecazkar memarlığı qarşısında heyrətini gizlədə bilməyib belə bir dahi kəlam işlətmişdi:
"Bu möhtəşəm sarayın bu cür var olması kifayət edir ki, mən bu ana qədər bu ölkədə gördüklərimi bilməsəm belə, bu xalqın necə böyük, zəngin və dünyaçaplı yüksək mədəni irsə sahib olduğunu anlayım."
Şəki Xan Sarayı həqiqətən də vizual bir möcüzə, xalqımızın sənət pasportudur. Lakin tarixi həqiqətlərin, memarlıq xronologiyasının və sənədli mənbələrin işığında bəlli olur ki, regional sənətkarlıq ənənələrinə rəhbərlik edən daha böyük, daha zəngin və konseptual cəhətdən lokomotiv rolunu oynayan bir mərkəz mövcud idi: İrəvan Sərdar Xan Sarayı.
Bu Saray kompleksi sadəcə xanlığın inzibati və hərbi mərkəzi deyil, həm də fəlsəfənin, elmin, mühəndisliyin və incəsənətin sintezindən doğan nəhəng bir meditasiya və sakral sığınacaq akademiyası idi.
Regionun sənət lokomotivi: Güzgülü Zalın tarixi ilkinliyi
Sərdar Xan Sarayının daxili tərtibatındakı mükəmməllik ondan sonrakı onilliklərdə Şərqin digər böyük mərkəzlərində təkrar olunmağa çalışılan bir etalona çevrilmişdi. Buna ən bariz nümunə sarayın məşhur Güzgülü Zalıdır (Şahnişin). Sənətşünaslıq tarixində Tehrandakı Gülüstan Sarayının güzgülü zalı bir şah əsər kimi təqdim olunsa da, xronoloji faktlar göstərir ki, İrəvan Sərdar Sarayının Güzgülü Zalı ondan tam 70-80 il əvvəl inşa edilmişdi.
Bu memarlıq həllinin mürəkkəbliyi ondadır ki, Tehranda onilliklər sonra bu texnologiyanı təkrar tətbiq etməyə çalışarkən böyük mühəndislik çətinlikləri yaranmış, ilkin tərtibat zamanı güzgülər fiksasiya oluna bilməyərək qopub düşməyə başlamışdı. İrəvan ustaları isə hələ onilliklər öncə maddələrin fiziki-kimyəvi xassələrinə, yapışdırıcı maddələrin rütubət və iqlim dözümlülüyünə o qədər dərindən bələd idilər ki, onların qurduğu güzgülü əks-səda və işıq oyunu zamanın sınağına tam dözümlülük nümayiş etdirirdi.
Yeddi rəngin fəlsəfəsi və kübar sənətkarlıq
İrəvan xanlığı Azərbaycanda yeganə region idi ki, burada 7 rəngdə şüşə istehsalı həyata keçirilirdi. Bu, sıradan bir sənətkarlıq emalatxanasının işi ola bilməzdi. Yeddi fərqli tonda, eyni şəffaflıqda və keyfiyyətdə şüşə əldə etmək üçün dərin kimya, minerologiya və yüksək dərəcəli termal mühəndislik bilikləri tələb olunurdu. Təsadüfi deyil ki, görkəmli tədqiqatçı İvan Şopenin rəsmi hesabat qeydlərində bu şüşə ustaları haqqında xüsusi məlumatlar yer alırdı. Bu sənətkarlar sıradan icraçılar deyil, xüsusi elmi biliyə, böyük təcrübəyə və intellektə malik insanlar idilər.
Bu kütləvi və yüksək keyfiyyətli şüşə istehsalı iki mühüm tarixi amildən xəbər verirdi:
-Daxili tələbat: Xanlığın özündə elit memarlıq üslubuna, estetik bədii zövqə və vizual zənginliyə inanılmaz dərəcədə böyük tələbat var idi.
-Beynəlxalq ticarət və diplomatik sənət ixracı: İpək Yolu üzərində strateji mövqedə yerləşən İrəvandan keçən intensiv ticarət əlaqələrinə söykənən tacirlər bu unikal rəngli şüşələri və şəbəkə elementlərini öz ölkələrinin elit memarlığında istifadə etmək üçün satın alırdılar.
Sarayın şəbəkə pəncərələri sadə, primitiv həndəsi formaların təkrarı deyil, dünyada mövcud olmuş həndəsi həllərdən daha mürəkkəb riyazi qanunauyğunluqların təzahürü idi. Şəbəkə ustası həm də yüksək dərəcəli cəbr və həndəsə mütəxəssisi olmalı idi ki, mismarsız, yapışdırıcısız minlərlə xırda taxta və şüşə elementini bir araya gətirib vahid, sarsılmaz bir kompozisiya yaratsın.
Hidravlika və akustika: Fəvvarənin texniki və fiziki möcüzəsi
Sərdar sarayının mərkəzində dayanan, su mühəndisliyi ilə psixo-akustikanı birləşdirən "musiqili fəvvarə" sistemi isə bu kompleksin ürəyi, dövlət xadimlərinin zəkasına və ruhuna nizam verən bənzərsiz bir mexanizm idi. Ulduzvari mərmər hovuzun ortasında ucalan bu fəvvarə, dövrün hidravlika (su mühəndisliyi), fizika və akustika elmlərinin ustadca tətbiqi idi.
Tarixi sənədlər sarayın su təminatının Zəngi çayından gələn kəhrizlər və dağ yüksəkliklərindən çəkilmiş gil borular (tünqlər) vasitəsilə təmin edildiyini göstərir. Şərq mühəndisləri suyun təbii hidrostatik təzyiqini elə hesablamışdılar ki, fəvvarədən fışqıran suyun hündürlüyü və pulsasiyası (ritmik enib-qalxması) daimi bir tezlik yaradırdı.
Bu mühəndislik möcüzəsinin daxili strukturunu təhlil etdikdə bəlli olur ki, su yollarında xüsusi bürünc və mis qarışıqlı xəlitəli camlar (taslar) yerləşdirilmişdi. Təzyiqli suyun bu metallara və mərmər səthə toxunarkən çıxardığı, səyyahların qeydlərində heyranlıqla bəhs edilən o bənzərsiz akustik sədalar əslində dərin fiziki-riyazi tənzimləməyə söykənirdi. Su, metal və mərmərin fiziki təması riyazi dəqiqliklə tənzimlənərək sarayın daxilinə harmonik səs dalğaları ötürürdü.
İşıq, rəng və səs: Şahnişində sensor sintez (Synesthesia)
Sərdar sarayının memarlıq fəlsəfəsi insanın bütün duyğu üzvlərinə eyni anda xitab edən bir sensor bütövlük üzərində qurulmuşdu. Güzgülü zalın (Şahnişinin) daxilindəki vizual mühitlə çöldəki musiqili fəvvarə bir-birini tamamlayan vahid bir ekosistem idi.
Sarayın pəncərələrini bəzəyən şəbəkə sənəti günəş şüalarını içəri fərqli rəng spektrlərində ötürərək təbii bir xromoterapiya (rənglə müalicə) mühiti formalaşdırırdı. Zalın divarlarını və tavanını örtən minlərlə kiçik güzgünün yaratdığı optik işıq sınmaları ilə çöldəki fəvvarənin çıxardığı o harmonik su sədaları birləşəndə, insan beynini gündəlik qayğılardan qoparan, daxili xaosu nizamlayan akustik bir məkan yaranırdı. Rənglərin sakitliyi və suyun tezliyi bir araya gələrək insan ruhunu saflaşdıran ali bir art-terapiya və sensor harmoniya mühiti formalaşdırırdı.
"Ruh trenajoru": Vacib qərarların önündəki müdriklik düşüncəsi
Bu mürəkkəb akustik və vizual sistem sarayda sadəcə zövq və əyləncə üçün qurulmamışdı. İrəvan xanları (Sərdarlar) üçün bu məkan dövlətin taleyüklü qərarlarının qəbul edildiyi, strateji müşküllərin aydınlaşdığı bir "zəka və ruh trenajoru" idi.
Tarixi qeydlər göstərir ki, Sərdar Hüseynqulu xan və onun sərkərdə qardaşı Həsən xan mühüm diplomatik görüşlərdən, müharibə və ya sülh qərarlarından əvvəl Güzgülü zalda, bu fəvvarənin qarşısında tənhalığa çəkilərdilər. Müasir psixo-akustika və neyrobiologiya elmindən məlumdur ki, suyun metal rezonansı və ritmik hərəkəti ilə birləşən monoton sədaları beynin alfa və theta dalğalarını aktivləşdirərək stressi azaldır, diqqəti cəmləyir və strateji düşünmə qabiliyyətini artırır.
Xan, şəbəkə pəncərələrdən süzülən nizamlı həndəsi işıq dalğalarına baxıb, fəvvarənin büllur tezliyini dinləyərək öz düşüncələrinə nizam verərdi. Şərqin dövlətçilik təfəkküründə qərar qəbul edən şəxsin qəzəb, təlaş və xaosdan uzaq olması mütləq idi; İrəvan Xan Sarayı öz sahibinə məhz bu daxili nizamı və müdrikliyi bəxş edən bir sakral sığınacaq rolu oynayırdı. Bu bütöv şəhərsalma ansamblının mövcudluğu həm də xanların bir-biri ilə girdiyi ali mədəni rəqabətin nəticəsi idi. İpək Yolu üzərində infrastrukturun, yüksək səviyyəli karvansaraların, hamamların və məscidlərin inşası ayrı-ayrı xanlar tərəfindən rəqabətlə, bir-biri ilə yarışarcasına daha gözəl və zəngin formatda inşa olunurdu.
Dağıdıcılığa qarşı elmi mücadilə: Uvarova və Akademik Marın fəryadları..
XIX əsrin sonlarında çar Rusiyasının hərbi idarəçiliyi haqqında bəhs etdiyimiz o möhtəşəm Sarayı tamamilə dövlət balansından çıxarmış, bədii bütövlüyünü isə məhvə məhkum etmişdi. Bu dövrdə abidənin planlı şəkildə silinməsinə qarşı ən kəskin və rəsmi etirazları Moskva Arxeologiya Cəmiyyətinin sədri, Qrafinya Praskovya Uvarova qaldırmışdır.
Qrafinya Uvarova İrəvana gələrək sarayın, xüsusilə də Güzgülü zalın və fəvvarəli daxili həyətin vəziyyətini şəxsən yoxlamışdı. O, sarayın bənzərsiz Şərq ornamentlərinin və divar rəsmlərinin yerli məmurlar tərəfindən qəsdən və laqeydliklə məhv edildiyini görəndə çar hökumətinə rəsmi və kəskin etiraz məktubları göndərmişdi. Uvarova sarayın hər bir detalının, rəngli şəbəkələrinin və akustik hovuzunun Şərq intibahının nadir incisi olduğunu vurgulayaraq, onun dərhal qorunma altına alınmasını və bərpasını tələb edirdi. Onun bu mücadiləsi, abidənin tamamilə sökülməsini müəyyən müddətə gecikdirən ən mühüm elmi müqavimət aktı oldu.Elə onun apardığı bu mücadilə sayəsində XX əsrin əvvəllərində dövrünün ən nüfuzlu mütəxəssislərindən biri olmuş, şərqşünas və dilçi, Rusiya Elmlər Akademiyasının akademiki Nikolay Yakovleviç Mar İrəvan Xan Sarayının qorunması məsələsini yenidən akademik müstəviyə daşıdı. Akademik Mar sarayın memarlıq və akustik planını araşdırarkən onun yalnız regional deyil, qlobal İslam-Müsəlman memarlığı üçün unikal bir keçid mərhələsi olduğunu bildirirdi. Mar, sarayın bədii estetikası və daxili mühəndislik nizamı haqqında yazarkən, buradakı rəng, işıq və su harmoniyasının insan zəkasına göstərdiyi təsiri yüksək qiymətləndirirdi. O, sarayın dağıdılmasını "dünya mədəniyyətinə qarşı törədilmiş vəhşilik" kimi xarakterizə edərək, bu irsin silinməsinin Şərq tarixinin ən böyük vizual arxivlərindən birinin məhvi mənasına gəldiyini kəskin şəkildə bəyan etmişdi.
Nəticə
Səyyahların qeydlərinin və akademik etirazların müqayisəli təhlili göstərir ki, İrəvan Xan Sarayı sadəcə bir inzibati bina deyil, Azərbaycanın memarlıq və tətbiqi sənətinin (şəbəkə, monumental boyakarlıq, güzgü-gəc işləmələri, hidravlika) ən yüksək zirvəsi olmuşdur. Sarayın daxili tərtibatı – xüsusilə yerli sənətkarlar tərəfindən işlənilmiş incə nəbati ornamentlər və XIX əsrdə dahi usta Mirzə Qədim İrəvani tərəfindən bərpa edilmiş monumentallıq, mikro-bədii naxışların makro-struktura necə mükəmməl köçürüldüyünün canlı sübutu idi.
XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində İrəvan Xan Sarayının mərhələli şəkildə yer üzündən silinməsi, təkcə unikal bir memarlıq strukturunun itirilməsi deyil, bəşəriyyətin ən nadir hidro-akustik, vizual və terapevtik memarlıq komplekslərindən birinin yox edilməsi demək idi. Lakin sənədləşdirilmiş dəqiq elmi təsvirlər, habelə Qrafinya Uvarovanın və akademik Nikolay Marın arxivlərdə qorunub saxlanmış kəskin elmi etirazları, bu gün İrəvanın maddi-mədəni irsinin tarixi gerçəkliyini təkzibedilməz faktlarla sübut edir. Bu sənədlər və mücadilələr göstərir ki, Sərdar Sarayı özünün işıq, rəng, şəbəkə həndəsəsi və fəvvarə sistemi ilə Şərq dövlətçilik təfəkkürünün, elmi mühəndisliyinin və ali ruh sənətinin qovuşduğu bənzərsiz bir mədəniyyət abidəsidir.
İsgəndər Sərdarlı
Araşdırmaçı, tətbiqi sənət ustası, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü.
