Sosial şəbəkələr artıq ünsiyyət vasitəsi olmaqla yanaşı, informasiya müharibəsinin, iqtisadi münasibətlərin, reklam bazarının, ictimai rəyin və hətta seçki proseslərinin əsas elementlərindən birinə çevrilib. Dünyanın əksər ölkələri kimi Azərbaycan da rəqəmsal platformaların fəaliyyətini hüquqi çərçivəyə salmağa başlayır.
Prezident İlham Əliyevin imzaladığı qanunla sosial şəbəkə platformalarının fəaliyyəti ilə bağlı tələblərin pozulmasına görə ciddi maliyyə sanksiyaları müəyyənləşdirilib. Qanun 12 aydan sonra qüvvəyə minəcək və bu müddət platformaların yeni tələblərə uyğunlaşması üçün keçid dövrü rolunu oynayacaq.
Bəs bu dəyişikliklərin əsas üstünlükləri nələrdir?
Uşaqların internet təhlükəsizliyi güclənə bilər
Qanunda diqqət çəkən əsas məqamlardan biri yaş məhdudiyyəti tətbiq edilən sosial şəbəkə platformaları ilə bağlı xüsusi tələblərin müəyyən edilməsidir. Son illər uşaqların və yeniyetmələrin rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyi dünyanın əksər ölkələrində prioritet məsələlərdən birinə çevrilib. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, uşaqların yaşlarına uyğun olmayan zorakılıq, narkotik vasitələrin təbliği, qumar, intihara təşviq, cinsi xarakterli materiallar və digər zərərli məzmunla qarşılaşma riski getdikcə artır. Bununla yanaşı, kibertəzyiq (cyberbullying), onlayn təqib, saxta hesablar vasitəsilə psixoloji təsir və müxtəlif təhlükəli internet çağırışları da azyaşlıların psixi sağlamlığı üçün ciddi təhlükə yaradır.
Məhz buna görə son illərdə Avropa İttifaqı, Böyük Britaniya, Avstraliya və digər ölkələr sosial şəbəkələr qarşısında uşaqların müdafiəsi ilə bağlı daha sərt öhdəliklər müəyyənləşdiriblər. Platformalardan yaşın təsdiqlənməsi mexanizmlərinin gücləndirilməsi, zərərli məzmunun operativ silinməsi, valideyn nəzarəti alətlərinin təkmilləşdirilməsi və dövlət qurumları ilə əməkdaşlığın artırılması tələb olunur.
Azərbaycan qanunvericiliyində də bu istiqamətdə ayrıca hüquqi tənzimləmənin tətbiqi sosial şəbəkə platformalarının uşaqların təhlükəsizliyi ilə bağlı məsuliyyətini artırmağa xidmət edə bilər. Bunun nəticəsində yaş məhdudiyyətlərinin tətbiqinə daha ciddi nəzarət ediləcəyi, zərərli məzmunun yayılmasının qarşısının daha operativ alınacağı və azyaşlı istifadəçilərin rəqəmsal mühitdə daha təhlükəsiz şəraitdə fəaliyyət göstərməsi üçün əlavə hüquqi mexanizmlərin formalaşacağı gözlənilir. Bu, eyni zamanda valideynlərin və dövlət qurumlarının uşaqların onlayn təhlükəsizliyinin təmin edilməsində imkanlarını da genişləndirə bilər.
Dezinformasiyaya qarşı mübarizə imkanları genişlənir
Müasir dövrdə dezinformasiya artıq təkcə yanlış və ya yalan xəbər yaymaq anlamına gəlmir. Rəqəmsal platformalarda saxta hesablar, koordinasiyalı informasiya kampaniyaları, bot şəbəkələri, süni intellekt vasitəsilə hazırlanan manipulyativ məzmun və ictimai rəyə təsir göstərməyə yönəlmiş fəaliyyətlər dövlətlərin üzləşdiyi əsas təhlükələrdən biri hesab olunur. Xüsusilə müharibələr, seçkilər, fövqəladə hallar və digər həssas dövrlərdə dezinformasiyanın təsiri daha da artır.
Son illər bir çox ölkələr informasiya təhlükəsizliyini milli təhlükəsizliyin ayrılmaz hissəsi kimi qiymətləndirir. Bu baxımdan sosial şəbəkə platformalarının dövlət qurumları ilə daha operativ əməkdaşlıq etməsi, qanunvericilikdə nəzərdə tutulan sorğulara vaxtında cavab verməsi və zərərli informasiya kampaniyalarının araşdırılmasına dəstək göstərməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Qəbul edilən dəyişikliklər nəticəsində hüquqi prosedurların daha aydın müəyyənləşdirilməsi dövlət qurumlarının belə hallara daha çevik reaksiya verməsinə, saxta hesabların və koordinasiyalı informasiya hücumlarının araşdırılmasının sürətlənməsinə şərait yarada bilər. Bu isə həm vətəndaşların düzgün məlumatlandırılması, həm də informasiya mühitində etimadın qorunması baxımından vacib hesab olunur.
Azərbaycanın rəqəmsal suverenliyi güclənir
Son illərdə "rəqəmsal suverenlik" anlayışı dünyanın aparıcı dövlətlərinin gündəmində olan əsas mövzulardan birinə çevrilib. Əgər əvvəllər dövlətlərin suverenliyi əsasən sərhədlər, hava məkanı və təbii resurslarla ölçülürdüsə, indi rəqəmsal məkan üzərində hüquqi nəzarət də strateji əhəmiyyət daşıyır.
Məhz buna görə Avropa İttifaqı, Böyük Britaniya, Avstraliya, Braziliya və bir sıra digər ölkələr qlobal texnologiya şirkətlərinin fəaliyyətini tənzimləyən yeni qanunlar qəbul edir, onlara şəffaflıq, hesabatlılıq və yerli qanunvericiliyə riayət etməklə bağlı əlavə öhdəliklər qoyurlar.
Azərbaycanda qəbul edilən dəyişikliklər də ölkənin rəqəmsal hüquq sisteminin inkişafı istiqamətində atılan addımlardan biri kimi qiymətləndirilə bilər. Platformaların yerli qanunvericiliyin tələblərinə uyğun fəaliyyət göstərməsi dövlətin rəqəmsal idarəetmə imkanlarını genişləndirir, informasiya təhlükəsizliyinin təmin olunmasına əlavə hüquqi mexanizmlər yaradır və ölkənin rəqəmsal suverenliyini daha da möhkəmləndirir.
Bu yanaşma eyni zamanda Azərbaycanın qlobal rəqəmsal transformasiya proseslərində beynəlxalq təcrübəyə uyğun hüquqi baza formalaşdırmaq istiqamətində addımlar atdığını göstərir.
Cərimələrin yüksək olması təsadüfi deyil
Qanunda nəzərdə tutulan cərimələr ilk baxışda yüksək görünə bilər. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, söhbət fəaliyyət dairəsi qlobal olan və milyardlarla istifadəçiyə xidmət göstərən beynəlxalq texnologiya şirkətlərindən gedir. Belə şirkətlər üçün aşağı məbləğli maliyyə sanksiyalarının real təsir gücü demək olar ki, olmur.
Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, son illərdə dövlətlər böyük rəqəmsal platformaların qanunvericiliyə əməl etməsini təmin etmək üçün daha ciddi maliyyə məsuliyyəti mexanizmlərinə üstünlük verirlər. Məqsəd cərimə tətbiq etməkdən daha çox, şirkətləri qanunvericiliyin tələblərinə əməl etməyə təşviq etməkdir.
Bu baxımdan Azərbaycanda müəyyən edilən cərimələr də profilaktik xarakter daşıyır. Platformalar üçün hüquqi tələblərə əməl etməməyin iqtisadi baxımdan sərfəli olmaması nəzərdə tutulur. Bunun nəticəsində dövlət qurumlarının sorğularına vaxtında cavab verilməsi, məlumatların düzgün təqdim edilməsi və istifadəçilərin hüquqlarının qorunması istiqamətində məsuliyyətin artacağı gözlənilir.
Keçid müddəti üstünlük yaradır
Qanunun diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri onun dərhal deyil, 12 ay sonra qüvvəyə minməsidir. Bu yanaşma həm dövlət qurumlarına, həm də sosial şəbəkə platformalarına yeni tələblərə uyğunlaşmaq üçün kifayət qədər vaxt verir. Hüquqi praktikada bu cür keçid müddətləri qanunvericilikdə baş verən mühüm dəyişikliklərin daha səmərəli tətbiqi baxımından geniş istifadə olunur.
Bu müddət ərzində platformalar daxili prosedurlarını yenidən nəzərdən keçirə, dövlət qurumlarının sorğularına cavab verilməsi, məlumatların təqdim edilməsi, yaş məhdudiyyətlərinin tətbiqi və digər hüquqi öhdəliklərlə bağlı texniki həllər hazırlaya biləcəklər. Eyni zamanda, beynəlxalq texnologiya şirkətlərinin yerli qanunvericiliyin tələblərinə uyğun hüquqi nümayəndəlik, əlaqələndirmə və hesabatlılıq mexanizmlərini formalaşdırması üçün də vaxt yaranır.
Digər tərəfdən, dövlət qurumları da qanunun tətbiq mexanizmlərini hazırlamaq, normativ sənədləri tamamlamaq, inzibati prosedurları müəyyənləşdirmək və yeni sistemlərin sınaqdan keçirilməsi istiqamətində hazırlıq işləri görə biləcəklər. Bu isə gələcəkdə qanunun tətbiqi zamanı yarana biləcək texniki və hüquqi problemlərin minimuma endirilməsinə kömək edə bilər.
Əsas məqsəd cərimə deyil, rəqəmsal qaydaların formalaşdırılmasıdır
Yeni dəyişikliklər ilk növbədə cərimələrin məbləği ilə diqqət çəksə də, onların əsas mahiyyəti maliyyə sanksiyalarının tətbiqindən daha genişdir. Əsas məqsəd sosial şəbəkə platformalarının fəaliyyətini daha şəffaf, məsuliyyətli və hüquqi çərçivədə təşkil etməkdir.
Bu dəyişikliklər dövlət qurumları ilə platformalar arasında əməkdaşlığın hüquqi əsaslarını gücləndirməyə, məlumat mübadiləsini operativləşdirməyə və rəqəmsal mühitdə yaranan problemlərin daha çevik həllinə xidmət edir. Eyni zamanda, uşaqların internet təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi, istifadəçilərin hüquqlarının qorunması, zərərli məzmunun yayılmasının qarşısının alınması və sosial şəbəkələrin yerli qanunvericiliyə uyğun fəaliyyət göstərməsi istiqamətində yeni öhdəliklər formalaşdırılır.
Müasir dövrdə rəqəmsal platformalar təkcə informasiya paylaşımı vasitəsi deyil, həm də iqtisadiyyatın, təhsilin, ictimai münasibətlərin və dövlət idarəçiliyinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Belə bir şəraitdə onların fəaliyyətinin aydın hüquqi qaydalarla tənzimlənməsi həm vətəndaşların hüquqlarının müdafiəsi, həm də rəqəmsal mühitdə etimadın artırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
