Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov ölkənin cənubunda qırğızlarla özbəklər arasında etnik qarşıdurma yaratmaq cəhdlərinin ola biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib. Dövlət başçısı belə təxribatların prezident seçkilərini pozmaq məqsədi daşıya biləcəyini bildirib. Japarov noyabrın 12-də yaydığı müraciətində bəzi siyasi qüvvələrin etnik düşmənçilik yaratmaq, dezinformasiya və təxribatlardan istifadə etməklə kütləvi iğtişaşlara səbəb olmaq niyyətində olduğunu iddia edib. O, bu qüvvələrin Çin - Qırğızıstan - Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin reallaşmasında da maraqlı olmadığını vurğulayıb.
Prezidentin açıqlamasında konkret şəxslərin adları çəkilməyib. Buna görə də hazırda söhbət təsdiqlənmiş qarşıdurma hazırlığından deyil, dövlət başçısının mümkün təhlükə ilə bağlı xəbərdarlığından gedir. Ancaq bu bəyanatın siyasi baxımdan diqqətçəkən başqa tərəfi var. Japarov noyabrın 10-da növbəti prezidentlik müddəti üçün namizədliyini irəli sürmək məqsədilə Mərkəzi Seçki Komissiyasına müraciət edib.
Qırğızıstanda prezident seçkiləri 2027-ci il yanvarın 27-nə təyin olunub. Beləliklə, ölkənin təhlükəsizliyi və etnik münasibətləri seçkiqabağı siyasi gündəmin mühüm mövzularından birinə çevrilib. S.Japarovun xəbərdarlığı Qırğızıstanın yaxın tarixində iki dəfə yaşanmış qanlı etnik qarşıdurmanı da yenidən xatırladıb. 1990 və 2010-cu illərdə Oş və ölkənin digər cənub bölgələrində baş verən hadisələr yüzlərlə insanın həyatına son qoyub. Həmin faciələrin təcrübəsi göstərir ki, Qırğızıstanda etnik münasibətlər yalnız sosial məsələ deyil, həm də siyasi sabitliklə birbaşa bağlıdır.
Bəs bu ölkədə etnik gərginlik niyə dəfələrlə siyasi böhranlarla üst-üstə düşüb? Keçmişdəki faciələr bugünkü seçkiqabağı vəziyyət üçün hansı təhlükələrə işarə edir?
1990-cı il: Torpaq mübahisəsindən etnik qarşıdurmaya
Qırğızlarla özbəklər arasında ilk böyük qanlı toqquşma 1990-cı il iyunun 4-də Oş şəhərində başlayıb. Hadisələrin ilkin səbəbi torpaq və yaşayış sahələrinin bölgüsü ilə bağlı mübahisə idi. Özbək icmasının yaşadığı ərazilərdə torpaqların qırğız ailələrinə ev tikintisi üçün ayrılması narazılığa səbəb olmuşdu. Lakin qarşıdurmanın kökündə yalnız torpaq mübahisəsi dayanmırdı. Sovet İttifaqının son illərində dərinləşən sosial-iqtisadi problemlər, yaşayış sahələrinin çatışmazlığı, resursların bölüşdürülməsi və etnik icmalar arasında siyasi təmsilçilik məsələləri də gərginliyi artırırdı. Toqquşmalar qısa müddətdə Oşdan Özgənə və ətraf yaşayış məntəqələrinə yayıldı. Sovet qoşunlarının müdaxiləsindən sonra dayandırılan hadisələr nəticəsində 300-dən çox insan həlak oldu, yüzlərlə şəxs yaralandı.
Həmin vaxt Qırğızıstan hələ SSRİ-nin tərkibində idi. Buna görə də 1990-cı il hadisələrinin müstəqil Qırğızıstanın seçki proseslərinə birbaşa təsirindən danışmaq düzgün olmazdı. Həmin ilin oktyabrında Əsgər Akayev respublikanın Ali Sovetində keçirilən səsvermə nəticəsində prezident seçilmişdi. Bu, ümumxalq seçkisi deyildi. Ancaq faciənin siyasi nəticələri müstəqillik dövründə də özünü göstərdi. Etnik münasibətlər, icmaların siyasi təmsilçiliyi və regionlar arasındakı fərqlər ölkənin siyasi həyatında həssas məsələlər olaraq qaldı. 1990-cı il hadisələrinin sonrakı siyasi mübarizələrdə yenidən xatırlanması da təsadüfi deyildi. Bu faciə cəmiyyətin kollektiv yaddaşında dərin iz buraxmış, etnik mənsubiyyət və ərazi məsələlərini siyasi manipulyasiyalara açıq mövzulardan birinə çevirmişdi. Beləliklə, 1990-cı ilin qarşıdurması yalnız tarixi faciə kimi qalmadı. O, Qırğızıstanın müstəqillik dövründə də siyasi sabitliyə təsir edə biləcək həssaslıq formalaşdırdı.
2010-cu il: Hakimiyyət böhranı etnik qarşıdurmaya çevrildi
Qırğızıstanda ikinci böyük etnik qarşıdurma 2010-cu ilin iyununda baş verdi. Bu dəfə faciə ölkədə hakimiyyət dəyişikliyindən sonra yaranmış siyasi qeyri-sabitlik fonunda yaşandı. Aprelin 7-də kütləvi etirazlar nəticəsində prezident Kurmanbek Bakiyev hakimiyyətdən devrildi. Onun yerinə Roza Otunbayevanın rəhbərlik etdiyi müvəqqəti hökumət formalaşdırıldı. Hakimiyyət uğrunda mübarizə, zəifləmiş dövlət institutları və əvvəlki illərdən qalan sosial-iqtisadi narazılıqlar ölkədə gərginliyi artırırdı. Xüsusilə cənub bölgəsində siyasi qüvvələr arasındakı qarşıdurma etnik münasibətlərə də təsir göstərirdi. Human Rights Watch təşkilatının araşdırmasına görə, hakimiyyət dəyişikliyindən sonra özbək icmasının siyasi proseslərdə daha fəal iştirak etməsi və siyasi təmsilçilik tələbləri ətrafında yaranan narazılıqlar qırğızlarla özbəklər arasındakı münasibətləri daha da gərginləşdirmişdi.
İyunun 10-da Oşda başlayan toqquşmalar qısa müddətdə Cəlalabad və digər cənub ərazilərinə yayıldı. Zorakılıq nəticəsində yüzlərlə insan həlak oldu, minlərlə ev və obyekt dağıdıldı. Həlak olanların əksəriyyəti etnik özbəklər idi. Yüz minlərlə insan evlərini tərk etmək məcburiyyətində qaldı. 2010-cu il hadisələrinin siyasi nəticələri yalnız etnik münasibətlərlə məhdudlaşmadı. Aprel inqilabından sonra hakimiyyətə gələn müvəqqəti hökumət ölkənin idarəçilik modelini dəyişdirmək istiqamətində addımlar atdı. İyunun 27-də keçirilən referendumla yeni Konstitusiya qəbul edildi və Qırğızıstan parlamentin rolunun artırıldığı idarəçilik modelinə keçid etdi. Oktyabrın 10-da keçirilən parlament seçkiləri isə yeni siyasi sistemin formalaşmasında mühüm mərhələ oldu. Burada bir məqamı fərqləndirmək vacibdir: etnik qarşıdurmaların konkret seçki nəticələrini müəyyən etdiyini söyləmək olmaz. Ancaq həmin hadisələr seçkilərin keçirildiyi siyasi mühiti kökündən dəyişdirdi. Dövlətin legitimliyi, təhlükəsizlik institutlarının fəaliyyəti, hakimiyyət bölgüsü və etnik icmaların siyasi təmsilçiliyi ölkənin əsas problemlərinə çevrildi. 2010-cu il təcrübəsinin bugünkü vəziyyət üçün əsas dərsi də budur: siyasi hakimiyyət böhranı ilə etnik gərginlik üst-üstə düşəndə lokal mübahisə qısa müddətdə genişmiqyaslı faciəyə çevrilə bilər.
Japarovun xəbərdarlığı: Təhlükəsizlik məsələsi, yoxsa seçkiqabağı siyasi ritorika?
Bugünkü vəziyyətlə 1990 və 2010-cu illər arasında müəyyən oxşarlıqlar olsa da, onları eyniləşdirmək doğru olmaz. Hazırda ölkənin cənubunda yeni etnik toqquşmaların başladığı və ya konkret qarşıdurma planının sübuta yetirildiyi barədə məlumat yoxdur. Bununla belə, Japarovun açıqlamasının məhz prezident seçkiləri ərəfəsində səsləndirilməsi diqqət çəkir. Dövlət başçısının özü də növbəti müddətə namizədliyini irəli sürüb. Belə bir şəraitdə təhlükəsizlik, siyasi sabitlik və mümkün təxribatların qarşısının alınması hakimiyyətin seçkiqabağı gündəmində xüsusi yer tutur. Prezidentin dəmir yolu layihəsinə münasibəti də məsələyə əlavə siyasi-iqtisadi kontekst verir. Çin- Qırğızıstan - Özbəkistan dəmir yolu layihəsi ölkənin tranzit imkanlarının genişləndirilməsi və regional nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Japarov bu layihənin tamamlanmasında maraqlı olmayan qüvvələrin etnik münasibətləri gərginləşdirməyə çalışa biləcəyini iddia edir. Lakin burada iki məsələni bir-birindən ayırmaq lazımdır: layihəyə siyasi və iqtisadi səbəblərlə qarşı çıxmaq başqa, etnik qarşıdurma təşkil etmək isə tamam başqa iddiadır. Prezidentin bu iki məsələ arasında qurduğu əlaqə hələlik açıq şəkildə sübut olunmayıb. Digər tərəfdən, belə xəbərdarlıqların siyasi mühitə təsiri də nəzərə alınmalıdır. Seçki ərəfəsində mümkün iğtişaşlar və etnik qarşıdurma təhlükəsinin qabardılması hakimiyyətin təhlükəsizlik gündəmini gücləndirə, siyasi rəqabətin istiqamətinə təsir göstərə bilər. Japarovun xəbərdarlığı heç də əsassız deyil.
Qırğız jurnalist: “Belə bir qarşıdurma üçün əsas görmürəm”
Qırğızıstanlı jurnalist Dilnaz Tapvaldieva hazırkı şəraitdə qırğızlarla özbəklər arasında yeni qarşıdurma üçün əsas görmədiyini bildirib. O, Modern.az-a açıqlamasında hər iki xalqın gündəlik həyatda dinc yanaşı yaşadığını, şəxsi müşahidələrində icmalar arasında düşmənçiliklə qarşılaşmadığını deyib:
“Bu gün belə bir münaqişənin baş verməsi üçün heç bir səbəb görmürəm. Qırğızlarla özbəklərin bir yerdə yaşadığı, işlədiyi mühitdəyəm. Onların bir-birinə nifrət etdiyini heç vaxt görməmişəm. Əgər prezidentin əlində konkret sübutlar varsa, onun bu açıqlamasını anlamaq olardı. İki böyük qarşıdurma yaşamış xalqların eyni hadisələrin yenidən təkrarlanmasına imkan verəcəyinə inanmıram”.
Tapvaldievanın sözlərinə görə, prezidentin əlində konkret faktlar varsa, məsələ ictimaiyyətə açıqlanmadan əvvəl müvafiq səviyyədə araşdırılmalı idi. O, seçki ərəfəsində belə bəyanatların ictimai rəyə təsirini əvvəlcədən müəyyənləşdirməyin çətin olduğunu da vurğulayıb.
Qırğızıstan yenidən tarixi sınaq qarşısındadır
Qırğızıstanın son 36 illik təcrübəsi göstərir ki, etnik qarşıdurmaların arxasında yalnız xalqlar arasında münasibətlər dayanmır. Sosial-iqtisadi narazılıqlar, siyasi təmsilçilik uğrunda mübarizə, hakimiyyət böhranları və zəifləmiş dövlət institutları gərginliyin genişmiqyaslı zorakılığa çevrilməsində mühüm rol oynayıb. 1990-cı ildə torpaq və resurs bölgüsü ətrafında yaranan narazılıqlar, 2010-cu ildə isə hakimiyyət dəyişikliyindən sonra dərinləşən siyasi böhran etnik münasibətlərin nə qədər həssas olduğunu ortaya qoydu. Bu faciələrin əsas nəticələrindən biri də cəmiyyətdə etnik zəmində yaranan gərginliyin siyasi sabitlik üçün ciddi təhlükə daşıdığının üzə çıxması idi.
İndi Japarovun xəbərdarlığı qarşısında Qırğızıstan hakimiyyətinin əsas sınağı yalnız mümkün təxribatların qarşısını almaq deyil. Ancaq Qırğızıstanın qanlı keçmişi göstərir ki, etnik münasibətləri seçki mübarizəsinin predmetinə çevirmək ölkə üçün son dərəcə təhlükəli ssenaridir. Bu dəfə tarixin təkrarlanmaması isə yalnız xalqların təmkinindən deyil, dövlət institutlarının fəaliyyətindən və seçki prosesinin şəffaflığından da asılı olacaq.
