Bir insanın həyatına son qoymaqla ədaləti bərpa etmək mümkündürmü? Bəs ölüm hökmü gözlənilməz şəkildə uğursuzluğa düçar olarsa, yaxud illər sonra məhkumun günahsız olduğu üzə çıxarsa, günah kimdədir? ABŞ-da cari ilin sentyabr ayında Christa Pike ilə bağlı baş verən hadisə ölüm cəzası ətrafında onilliklərdir davam edən mübahisəni yenidən gündəmə gətirib.
İnsan həyatının sonu bəzən bir neçə saniyəyə sığır. Bir hökm oxunur, bir qərar təsdiqlənir, bir qapı bağlanır və geri dönüşü olmayan proses başlayır. Ancaq ölüm hökmünün arxasında yalnız hüquqi sənədlər və məhkəmə qərarları dayanmır. Orada bir insanın həyatı, zərərçəkmişlərin acı və ağrısı da dayanır.
Qətlinə fərman vermək, yoxsa azadlıqdan məhrum etmək...
Ölüm hökmünün ən ağır tərəfi odur ki, onun icrasından sonra səhvi düzəltmək mümkün deyildir. Azadlıqdan məhrum edilmiş insanın bəraət alaraq həbsdən çıxması mümkündür. İtirilmiş illəri qaytarmaq olmasa da, onun günahsızlığını təsdiqləmək mümkündür. Edam edilmiş insanı isə həyata qaytarmaq olmur.
2026-cı il sentyabrın 30-da ABŞ-ın Tennessi ştatında Christa Pike ilə bağlı yaşanan hadisə bu məsələnin nə qədər mürəkkəb olduğunu bir daha göstərdi. 1995-ci ildə törədilmiş qətlə görə ölüm hökmünə məhkum edilən Pikenin ölümcül inyeksiya ilə edamı həyata keçirilməli idi. Lakin ona iki doza pentobarbital yeridilməsinə baxmayaraq, ölüm baş vermədi. Pike sağ qaldı və xəstəxanaya aparıldı. Hadisə ABŞ-da ölüm hökmünün tətbiqi, edam prosedurlarının etibarlılığı və dövlətin məhkum qarşısında məsuliyyəti ilə bağlı ciddi suallar doğurdu.
Bu hadisəni qiymətləndirərkən mühüm bir məqamı unutmamaq lazımdır. Pikenin məhkum edildiyi cinayət ayrıca hüquqi və mənəvi məsələdir, edam prosedurunun uğursuzluğu isə başqa məsələ. Yəni, məsələ təkcə bir məhkumun taleyindən getmir. Söhbət cəzanın tətbiqindən, ədalət anlayışından və insan həyatının hüquqi dəyərindən gedir.
Ölüm hökmünün tarixi: qisasdan hüquqi cəzaya
Ölüm cəzası bəşəriyyətin ən qədim cəza formalarından biridir. Qədim dövrlərdə insanların həyatına son qoyulması çox vaxt tayfa qaydaları, hökmdar iradəsi, dini təsəvvürlər və qisas ənənələri ilə əsaslandırılırdı. Cəmiyyətin mövcudluğuna, hakimiyyətə və ictimai qaydalara qarşı yönəlmiş əməllər ağır cəzalarla qarşılanırdı.
Qədim Babilin Hammurapi qanunları, antik dünyanın hüquq sistemləri və sonrakı dövlətlərin qanunvericiliyi ölüm cəzasının müxtəlif formalarda tətbiq edildiyini göstərir. Tarixin müxtəlif mərhələlərində edam yalnız qətl kimi ağır cinayətlərə görə deyil, siyasi itaətsizlik, dövlətə xəyanət, dini normaların pozulması və başqa əməllərə görə də tətbiq olunub.
Orta əsrlərdə ölüm cəzası bir çox cəmiyyətlərdə həm cəza, həm də hakimiyyətin gücünü nümayiş etdirmək vasitəsi idi. Edamların ictimai şəkildə həyata keçirilməsi başqalarını qorxutmaq və cinayətlərin qarşısını almaq məqsədi daşıyırdı.
Lakin zaman keçdikcə cəzanın mahiyyəti və məqsədi haqqında təsəvvürlər dəyişməyə başladı. Hüquqşünaslar, filosoflar və ictimai fikir nümayəndələri dövlətin insan həyatına son qoymaq səlahiyyətini sorğulayır, cəzanın yalnız qisas deyil, həm də hüquqi və sosial məqsədlərə xidmət etməli olduğunu irəli sürürdülər.
Müasir dövrdə ölüm cəzasının ləğvi insan hüquqlarının müdafiəsini ehtiva edir
XVIII əsrdə italyan hüquqşünası və mütəfəkkiri Çezare Bekkaria bu müzakirələrin əsas simalarından birinə çevrildi. Onun 1764-cü ildə nəşr olunan “Cinayətlər və cəzalar haqqında” əsəri cinayət hüququnda mütənasiblik, cəzanın zəruriliyi və dövlətin səlahiyyətlərinin məhdudlaşdırılması ideyalarının inkişafına mühüm təsir göstərdi. Bekkaria ölüm cəzasının zəruriliyini ciddi şəkildə sorğulayır, cəmiyyətin təhlükəsizliyini qorumaq üçün daha humanist cəza üsullarının mümkünlüyünü müdafiə edirdi.
Beləliklə, ölüm hökmü ətrafındakı mübahisə tədricən başqa məcraya yönəldi. Əsas sual yalnız cinayət törətmiş şəxsin hansı cəzaya layiq olması deyildi. Eyni zamanda, dövlətin hansı cəzaları tətbiq etmək hüququna malik olduğu, cəzanın həddi və insan həyatının toxunulmazlığı da müzakirənin mərkəzinə keçdi.
Müasir dövrdə ölüm cəzasının ləğvi insan hüquqlarının müdafiəsi hərəkatının mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilib. Bununla belə, bəzi dövlətlər ölüm hökmünü ən ağır cinayətlərə qarşı cəza vasitəsi kimi saxlamaqda davam edirlər.
Dünya iki fərqli yanaşmanın arasında
Bu gün ölüm cəzasına münasibət ölkələr arasında ciddi şəkildə fərqlənir. Bəzi dövlətlər onu bütün cinayətlərə görə ləğv edib, digərləri qanunvericilikdə saxlasa da, faktiki tətbiq etmir, bir qrup ölkə isə edamları həyata keçirməkdə davam edir.
1961-ci ildə yaradılan və insan hüquqlarının müdafiəsi sahəsində fəaliyyət göstərən beynəlxalq təşkilat “Amnesty International”ın 2025-ci il üzrə hesabatına görə, ötən ilin sonuna 113 ölkə ölüm cəzasını qanunvericilikdən tamamilə çıxarıb, ümumilikdə 145 ölkə isə onu qanunvericilikdə və ya praktikada ləğv edib. Buna baxmayaraq, ölüm hökmü bir sıra dövlətlərdə hüquqi cəza növü kimi qalır. Burada mühüm fərq var: ölüm cəzasının qanunda nəzərdə tutulması onun mütləq tətbiq edilməsi demək deyil.
Ölüm hökmünü saxlayan dövlətlər arasında ABŞ, Çin, Hindistan, Yaponiya, İran, İraq, Misir və Səudiyyə Ərəbistanı kimi ölkələr var. Bununla belə, onların hüquq sistemləri, ölüm cəzasının tətbiq dairəsi və icra təcrübələri bir-birindən fərqlənir.
“Amnesty International”ın məlumatına görə, 2025-ci ildə dünya üzrə ən azı 2 707 edam qeydə alınıb. Bu, 2024-cü illə müqayisədə 78 faiz artım deməkdir. Çinlə bağlı məlumatlar dövlət sirri olaraq saxlanıldığı üçün bu rəqəmə orada həyata keçirildiyi ehtimal edilən minlərlə edam daxil deyil. Şimali Koreya və Vyetnamda da real göstəriciləri müəyyənləşdirmək mümkün olmayıb.
2025-ci ildə edamların qeydə alındığı ölkələrin sayı 17 olub. Ən çox edam İran, Səudiyyə Ərəbistanı, Yəmən və ABŞ-da qeydə alınıb. Bu rəqəmlər göstərir ki, ölüm hökmü beynəlxalq səviyyədə məhdudlaşsa da, onun tətbiq edildiyi bəzi ölkələrdə cəzanın miqyası hələ də ciddi narahatlıq doğurur.
Bu mənzərədə iki fərqli yanaşma üz-üzə dayanır. Bir tərəf ölüm hökmünü xüsusilə ağır cinayətlərə görə ədalətin təmin olunması və cəmiyyətin qorunması vasitəsi hesab edir. Digər tərəf isə dövlətin insan həyatına son qoymasının hüquqi, mənəvi və praktiki baxımdan əsaslandırıla bilməyəcəyini müdafiə edir.
Mübahisənin mürəkkəbliyi də bundadır: hər iki yanaşmanın arxasında cəmiyyətin təhlükəsizliyi, ədalət və insan hüquqları ilə bağlı ciddi narahatlıqlar dayanır. Ancaq bu məqsədlərə hansı vasitələrlə çatmağın mümkün olduğu barədə fikirlər kəskin şəkildə fərqlənir.
Ölüm hökmü niyə tətbiq olunur?
Ölüm cəzasının tərəfdarları ilk növbədə cinayətin ağırlığına və cəzanın ədalət prinsipinə uyğun olmasına istinad edirlər. Onların fikrincə, qəsdən törədilmiş ağır qətllər, terror aktları və çoxsaylı insanların həyatına son qoyan cinayətlər müstəsna dərəcədə sərt cəza tələb edir.
Bu yanaşmaya görə, ölüm hökmü törədilmiş əməlin ağırlığına uyğun cavabdır. Xüsusilə yaxınlarını amansız cinayətlər nəticəsində itirmiş ailələr üçün məhkəmənin ən ağır cəzanı təyin etməsi ədalətin bərpası kimi qəbul oluna bilər.
İkinci arqumentə görə, ölüm hökmünü dəstəkləyənlər hesab edirlər ki, belə cəza potensial cinayətkarları ağır cinayətlər törətməkdən çəkindirə bilər.
Üçüncü arqument cəmiyyətin təhlükəsizliyidir. Ömürlük azadlıqdan məhrum edilmiş məhbusun belə həbsxanadan qaçması, yaxud gələcəkdə yenidən cinayət törətməsi ehtimalı tamamilə istisna edilmir. Ölüm cəzasının tərəfdarları bunu ən təhlükəli cinayətkarların cəmiyyətə bir daha zərər yetirməsinin qarşısını alan vasitə kimi qiymətləndirirlər.
Bununla belə, bu arqumentlərdən hər hansı birinin mövcudluğu ölüm hökmünün yeganə və ya ən səmərəli həll yolu olduğunu öz-özlüyündə sübut etmir. Əsas məsələ həmin məqsədlərə daha az geri dönməz vasitələrlə nail olmağın mümkün olub-olmamasıdır.
Mübahisənin mərkəzində yalnız cəzanın sərtliyi dayanmır. Söhbət həm də onun effektivliyindən, ədalətli tətbiqindən və səhv baş verdiyi halda nəticələrin aradan qaldırılmasının mümkünlüyündən gedir.
Ən böyük təhlükə günahsız insanın edam edilməsidir
Ölüm hökmü ilə bağlı mübahisələrin ən ağrılı istiqamətlərindən biri məhkəmə səhvləridir. Çünki hüquq sistemi nə qədər təkmil olsa da, insan amili, yanlış ifadələr, natamam sübutlar, istintaq səhvləri və müdafiənin qeyri-kafi təşkili hökmün səhv çıxarılması ehtimalını tamamilə aradan qaldırmır.
ABŞ-da bu riskin real olduğunu göstərən faktlar mövcuddur. “Death Penalty Information Center” təşkilatının 2026-cı ildə yenilənmiş məlumatına görə, 1973-cü ildən bəri ölkədə ölüm hökmünə məhkum edilmiş ən azı 203 nəfər sonradan bəraət alıb. Onların bəziləri illərlə ölüm hökmünün icrasını gözləyib.
Bu rəqəm özlüyündə bütün ölüm hökmlərinin səhv olduğunu göstərmir. Ancaq o, ən ağır cəzanın tətbiq olunduğu hüquq sistemində belə günahsız insanların məhkum edilə bildiyini təsdiqləyir.
Təsəvvür edək ki, bir insan törətmədiyi cinayətə görə ölümə məhkum edilir. İllər keçir, yeni ekspertiza nəticələri əldə olunur, şahidlərin ifadələri şübhə altına düşür və ya əvvəllər məlum olmayan faktlar üzə çıxır. Məhkəmə onun günahsız olduğunu müəyyənləşdirir və hökm ləğv edilir.
Belə bir qərar insanı azadlığa qovuşdura bilər. Ancaq o, itirilmiş illəri, ailəsindən ayrı yaşadığı dövrü, yaşadığı psixoloji sarsıntıları geri qaytara bilməz.
Azərbaycan nümunəsi: cəza siyasətində humanist addım
Azərbaycan ölüm hökmünün ləğvi istiqamətində mühüm tarixi qərar qəbul etmiş ölkələrdən biridir.
1993-cü ildə ölüm hökmlərinin icrasına ölkəmizdə faktiki moratorium qoyulub. 1998-ci il fevralın 10-da isə Ümummilli lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü əsasında Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi ölüm cəzasının ləğvi haqqında qanun qəbul edib. Bununla Azərbaycan ölüm hökmünü cinayət cəzası sistemindən çıxarıb.
Bu qərar ölkənin hüquq tarixində mühüm mərhələ olmaqla yanaşı, dövlətin cinayətkarlığa qarşı mübarizəsi ilə insanın yaşamaq hüququnun qorunması arasında humanist yanaşmanın ifadəsi idi.
Ölüm hökmünün ləğvi ağır cinayətlərin cəzasız qalması demək deyildi. Əksinə, ən ağır cinayətlərə görə məsuliyyətin ömürlük azadlıqdan məhrumetmə kimi cəza növləri vasitəsilə təmin olunması üçün hüquqi zəmin yaradıldı. Beləliklə, cəmiyyətin təhlükəsizliyinin qorunması ilə dövlətin insan həyatına son qoymamaq öhdəliyi arasında fərqli hüquqi yanaşma seçildi.
Azərbaycanın Avropa Şurasına üzvlüyü və ölüm cəzasının ləğvi ilə bağlı beynəlxalq hüquqi öhdəlikləri də bu istiqamətdəki inkişafın mühüm hissəsidir. Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının ölüm cəzasının sülh dövründə ləğvini nəzərdə tutan 6 saylı Protokolu Azərbaycan üçün 2002-ci il mayın 1-də qüvvəyə minib.
Bu xronologiya mühüm bir məqamı göstərir: ölüm cəzasının ləğvi birdəfəlik hüquqi qərarla məhdudlaşmır. O, hüquqi sistemin inkişafı, insan hüquqlarının qorunması və dövlətin cəza siyasətinə yanaşmasının dəyişməsi ilə bağlı daha geniş prosesin tərkib hissəsidir.
Azərbaycan təcrübəsinin əhəmiyyəti də bundadır: ağır cinayətlərə qarşı mübarizəni davam etdirməklə yanaşı, insanın yaşamaq hüququnu qorumaq mümkündür.
Ədalət, qisas və insan həyatı
Heç bir hüquqi mübahisə qətlə yetirilmiş insanın həyatını geri qaytarmır. Heç bir hökm ailənin yaşadığı itkini tam aradan qaldırmır. Buna görə də ölüm cəzasının ləğvini müdafiə etmək cinayətkarın əməlinə haqq qazandırmaq və ya zərərçəkmişlərin ağrısını kiçiltmək kimi başa düşülməməlidir.
Ədalət cinayətin araşdırılmasını, günahkarın məsuliyyətə cəlb olunmasını, zərərçəkmişlərin hüquqlarının qorunmasını və cəmiyyətin təhlükəsizliyinin təmin edilməsini tələb edir.
Ömürlük azadlıqdan məhrumetmə kimi cəzalar ağır cinayətlər törətmiş şəxslərin cəmiyyətdən təcrid olunmasına imkan verir. Eyni zamanda, sonradan məhkəmə səhvi üzə çıxarsa, hökmün yenidən nəzərdən keçirilməsi və insanın azadlığa buraxılması üçün hüquqi imkan saxlanılır. Bu, itirilmiş illəri qaytarmasa da, edamın geri dönməz nəticəsindən fərqlənir.
Christa Pike hadisəsi ölüm hökmü ətrafında uzun illərdir davam edən mübahisəni yenidən gündəmə gətirdi. Bu hadisə təkcə uğursuz edam cəhdi deyil, həm də hüquq, insan ləyaqəti və dövlət məsuliyyəti haqqında ciddi suallar doğuran nümunədir.
Tarix göstərir ki, cəmiyyətlərin ədalət haqqında təsəvvürləri zamanla dəyişir. Bir vaxtlar adi qəbul edilən cəza üsulları sonradan insan ləyaqəti ilə uzlaşmayan təcrübələr kimi qiymətləndirilə bilir. Bu baxımdan ölüm cəzası müasir hüququn qarşısında duran ən mürəkkəb mənəvi və hüquqi məsələlərdən biri olaraq qalır.
Çıxarılmış bir hökm səhv ola bilər, bir qərar dəyişdirilə bilər, bir insanın günahsızlığı illər sonra sübuta yetirilə bilər. Ancaq ölüm hökmü icra edildikdən sonra həqiqət nə qədər aydınlaşsa da, itirilmiş həyatı geri qaytarmaq mümkün deyil.
Əsl ədalət, bəlkə də, insanı cəzalandırmaqdan daha çox, səhv etmək ehtimalını dərk edərək insan həyatını qorumaq məsuliyyətində özünü göstərir.
Edamdan son anda xilas olanlar - 10 real hadisə
1. Christa Pike - ABŞ, 30 sentyabr 2026. Ən qeyri-adi müasir hadisələrdən biridir. Cari ilin sentyabrında ona iki doza pentobarbital vuruldu, lakin ölmədi. Bir saatdan çox nəfəs aldı və xəstəxanaya aparıldı. Bu, müasir dövrdə ölümcül inyeksiya dərmanları artıq tətbiq edildikdən sonra şəxsin sağ qalması ilə bağlı ilk məlum hadisə kimi qiymətləndirilir.
2. Tony Carruthers - ABŞ, 21 may 2026. Edamına başlanıldı. Təxminən 15 dəqiqəyə əsas damar yolu yaradıldı, lakin tələb olunan ikinci damar yolunu yaratmaq mümkün olmadı. Təxminən 1,5 saatlıq cəhddən sonra prosedur dayandırıldı və qubernator ona bir illik möhlət verdi.
3. Romell Broom - ABŞ, 2009. Edam üçün 18 müxtəlif yerdən damar yolu açmağa cəhd edildi. Təxminən iki saat ərzində uğursuz cəhdlərdən sonra edam dayandırıldı. Broom daha sonra ikinci dəfə edam edilmək təhlükəsi ilə üzləşdi, lakin 2020-ci ildə COVID-19-dan öldü.
4. Doyle Hamm - ABŞ, 2018. Terminal xərçəngdən əziyyət çəkən Hammın damarlarına 2,5 saat ərzində çoxsaylı müdaxilələr edildi, lakin ölümcül inyeksiya üçün damar yolu yaradıla bilmədi. Edam dayandırıldı və sonradan Alabama onunla razılaşaraq edamdan imtina etdi. Hamm 2021-ci ildə xərçəngdən öldü.
5. Alva Campbell - ABŞ, 2017. 69 yaşlı Campbell ağır xəstə idi və oksigen aparatından istifadə edirdi. Edam zamanı damar yolu yaratmaq üçün dörd uğursuz cəhd edildi. Prosedur dayandırıldı və qubernator edamı təxirə saldı. Campbell 2018-ci ildə həbsxanada təbii səbəblərdən öldü.
6. Willie Francis - ABŞ, 1946. Tarixin ən məşhur hadisələrindən biridir. 17 yaşlı Francis elektrik stuluna bağlandı və cərəyan verildi, lakin stulun düzgün qurulmaması səbəbindən sağ qaldı. ABŞ Ali Məhkəməsi sonradan ikinci edam cəhdinə icazə verdi. Francis 1947-ci ildə ikinci dəfə elektrik stulunda edam edildi.
7. Alireza M. - İran, 2013. O, asılaraq edam edilmiş, həkim ölümünü təsdiqləmişdi. Lakin ailəsi meyiti götürməyə gələndə onun hələ nəfəs aldığı məlum oldu. Xəstəxanaya aparıldı. İran hakimiyyəti onun vəziyyəti yaxşılaşdıqdan sonra yenidən asılmasını planlaşdırırdı.
8. Balal İran, 2014. Bu hadisə texniki nasazlıq deyil, son saniyədə bağışlanma nümunəsidir. Balal edam meydanında boynuna kəndir keçirilmiş vəziyyətdə dayanmışdı. Qurbanın anası son anda onu bağışladı, ona yaxınlaşaraq şillə vurdu və sonra kəndirin çıxarılmasına kömək etdi. Beləliklə, edam həyata keçirilmədi.
9. Jimmy Meders - ABŞ, 2020. Edamına cəmi 6 saat qalmış Əfv və Şərti Azadlığa Buraxılma Şurası onun ölüm hökmünü ömürlük həbs cəzası ilə əvəz etdi. Qərarda xüsusilə diqqət çəkən məqam o idi ki, məhkəmədəki sağ qalan bütün andlılar onun edam edilməsini istəmədiklərini bildirmişdilər.
10. Richard Glossip - ABŞ, 2015. Oklahoma ştatında edamına dəqiqələr qalmış ona möhlət verildi. Səbəb həbsxana rəhbərliyinin ölümcül inyeksiya üçün aldığı dərmanlardan birinin dövlət protokoluna uyğun olmadığını müəyyən etməsi idi. Glossip daha əvvəl də ölüm kamerasına qədər aparılmışdı. Sonrakı illərdə onun işi üzrə ciddi hüquqi mübahisələr davam etdi.
Bu 10 hadisənin içində 3-ü xüsusilə fərqlənir. Bu, Christa Pike (ABŞ), Willie Francis (ABŞ) və Balalın (İran) edamı ilə bağlıdır.
Səadət Hakıyeva
