Bəzən tarix anlıq qərarlarla dəyişir. Qılınc zərbəsi ilə deyil, qələm ucu ilə, kağız üzərində yazılmış bir neçə sətrlə. 1918-ci il iyunun 27-si də belə günlərdən biri idi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Nazirlər Şurası həmin gün qısa, lakin əbədi bir qərar qəbul etdi:
"Dövləti lisan türkcə qəbul edilərək müvəqqətən hökuməti müəssisələrdə rus lisanı istemalına müsaidə edilməsi haqqında".
Beş-on söz. Amma içindəki yük yüzilliklərin yükü idi.
Rusiya süngüsünün kölgəsindən çıxış
1813-cü ildə imzalanan Gülüstan müqaviləsindən sonra Şimali Azərbaycan Rusiya imperiyasının tərkibinə qatılmışdı. Rusiya işğalından bəri türk dilinin dövlət dili kimi işlədilməsinə dair ilk rəsmi sənəd məhz bu qərar idi. Təxminən bir əsr ərzində idarəçilik rus dilində aparılmış, saraylar, məhkəmələr, dövlət idarələri yad bir dildə danışmışdı. Ana dili küçədə, ocaq başında, poeziyada yaşayırdı, amma rəsmi sənəddə, dövlət möhüründə ona yer yox idi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti bu qərarla son dörd yüz ildə ilk dəfə Azərbaycan dilinə dövlət dili statusu verdi. Dörd əsr. Düşünün: dörd əsrlik sükutdan sonra dövlət öz dilini özünə qaytardı.
Mayın 28-dən iyunun 27-sinə: bir ayın möcüzəsi
1918-ci il mayın 28-də əsası qoyulan Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti müsəlman Şərqinin ilk parlament respublikası oldu. Bu şərəf çox vaxt Türkiyəyə aid edilir. Halbuki Türkiyə Cümhuriyyəti yalnız 1923-cü ildə quruldu, çoxpartiyalı siyasi sistem isə daha sonralar formalaşdı.
Cümhuriyyət elan edildikdən cəmi bir ay sonra – 1918-ci il iyunun 27-də Azərbaycan (türk) dili rəsmən dövlət dili elan edildi. Bu qərar XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində formalaşmış milli ideologiyanın birbaşa nəticəsi idi. Bu, siyasətin deyil, ruhun qərarı idi. Müstəqilliyin ilk sözü həmişə ana dili olur.
Qərarın mahiyyəti: realizm və iradə
Sənəd romantik deyildi. Onu hazırlayanlar da romantik deyildilər. Fətəli xan Xoyski və Behbud xan Cavanşir ayaqlarını möhkəm yerə basan dövlət adamları idilər. Qərarda keçid dövrü nəzərdə tutulmuşdu: dövlət idarələrinə, məhkəmə və inzibati orqanlara, habelə digər vəzifələrə bu dili bilənlər gələnədək hökumət müəssisələrində rus dilinin işlədilməsinə icazə verilirdi.
Bu güzəşt zəiflik deyil, müdriklik idi. Çar imperiyasının bürokratik aparatını bir gecənin içində dəyişmək mümkün deyildi. Amma hədəf aydın idi. Daxili işlər naziri Behbud xan Cavanşir həmin dövrdə "Azərbaycan" qəzetinə belə demişdi:
"İki ildən sonra Azərbaycanın bütün müəssisələri milliləşdiriləcəkdir. Türk dilini bilməyən məmurlar isə vəzifələrini itirməməkdən ötrü bizim dili öyrənməli olacaqlar".
Qətiyyət məhz bu idi.
Sözdən işə: qərarın ardınca gələnlər
Hökumət söz söyləməklə kifayətlənmədi. Avqustun 28-də ibtidai və orta məktəblərdə təhsilin ana dilində aparılması haqqında qərar qəbul edildi. Dekabrın 27-də hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarov orduda xidmət dilinin Azərbaycan-türk dili olması barədə əmr verdi. 1919-cu ilin sentyabrında isə parlament Bakı Dövlət Universitetinin yaradılması haqqında qərar qəbul etdi. Universitet müsəlman Şərqinin ilk Avropa tipli ali məktəbi idi.
Eyni dövrdə latın əlifbasına keçid məsələsi də gündəmə gəldi. 1919-cu ildə Xudadad bəy Məlikaslanovun rəhbərliyi ilə bu məqsədlə komissiya yaradıldı və onun hazırladığı tədbirlər planı parlament tərəfindən təsdiq edildi. Cümhuriyyətin ömrü bu planı həyata keçirməyə imkan vermədi. Amma toxum artıq səpilmişdi.
Tarixi yerinin böyüklüyü
O vaxtlar "türk dili" adlanan ana dilimizin 1918-ci il iyunun 27-də dövlət dili elan edilməsi həm rus imperiya ənənəsindən, həm də fars ədəbi hegemoniyasından fərqli milli kimlik quruculuğunun ifadəsi idi.
Bu qərar təkcə dil siyasəti ilə bağlı akt deyildi. O, eyni zamanda üç bəyanat idi:
Biz varıq;
Biz öz dilimizdə danışırıq;
Biz öz gələcəyimizi öz dilimizdə yazırıq.
Cümhuriyyətin cəmi 23 aylıq ömrü ərzində dil sahəsində həyata keçirilən tədbirlər təkcə Azərbaycanda deyil, bütövlükdə türk dünyasında gələcək dil siyasəti üçün yeni istiqamət açdı.
Sovetlər, susqunluq və yenidən dirçəliş
1920-ci ilin aprelində XI Qızıl Ordu Azərbaycana daxil oldu. Cümhuriyyət süqut etdi. Amma onun qoyduğu iz silinmədi. 1921-ci ildə Nəriman Nərimanov və Dadaş Bünyadzadənin iştirakı ilə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasında dövlət dilinin türk dili olması barədə dekret qəbul edildi. Sovet hakimiyyəti belə, Cümhuriyyətin yaratdığı irsi tamamilə inkar edə bilmədi.
Sonra uzun bir gecə başladı. Dil uğrunda mübarizə onilliklər boyu davam etdi. Konstitusiyalar dəyişdi, adlar dəyişdi, əlifbalar dəyişdi. Amma 1918-ci il iyunun 27-nin ruhu ana dilini sevənlərin qəlbində yaşamaqda davam etdi.
İllər keçdikcə həmin qərarın böyüklüyü daha aydın görünür.
Dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil. Dil xalqın özünü özünə anlatdığı vasitədir. Dil tarixin yaddaşı, gələcəyin proqramıdır. Cümhuriyyətin qurucu babaları bunu anlayırdılar.
İyunun 27-si imzalanan həmin qərarda bütöv bir millətin ruhunu dövlət sənədinə çevirmək cəsarəti vardı.
"Dövlət-i lisan türkcə".
Cəmi üç söz. Bir millətin öz dövləti ilə öz dilində danışmağa başladığı an.
