Bakının son günlərdə Türk Dövlətləri Təşkilatının mühüm siyasi, dini və təhlükəsizlik tədbirlərinə ev sahibliyi etməsi Azərbaycanın Türk dünyasındakı artan diplomatik və təşkilati rolunu yenidən gündəmə gətirib.
Sentyabrın 17-də Bakıda TDT-yə üzv ölkələrin Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin Beşinci Toplantısı keçirilib. Prezident İlham Əliyev toplantının iştirakçılarını qəbul edərək çıxış edib. Bu görüşdən cəmi bir neçə gün əvvəl isə Bakıda TDT-nin müsəlman dini liderlərinin toplantısı keçirilmişdi. Prezidentin son çıxışlarında bu tədbirlərin ardıcıllığı Azərbaycanın TDT çərçivəsində siyasi, təhlükəsizlik və humanitar gündəliyin müxtəlif istiqamətlərini bir araya gətirən məkan kimi mövqeyini göstərən amillərdən biri kimi təqdim olunur. Burada diqqətçəkən əsas məqam odur ki, söhbət yalnız diplomatik görüşlərdən getmir. Azərbaycan TDT çərçivəsində təhlükəsizlikdən nəqliyyata, enerjidən investisiyalara, humanitar əlaqələrdən gənclər siyasətinə qədər daha geniş əməkdaşlıq gündəliyinin formalaşdırılmasını təşviq edir.
Azərbaycan TDT-nin yalnız iştirakçısı deyil, gündəliyin formalaşmasında fəal tərəfdir
İlham Əliyevin çıxışında TDT-nin gələcək inkişafı ilə bağlı yanaşmanın əsas xətti təşkilatın beynəlxalq çəkisinin artırılmasıdır. Prezident Türk dünyasının “yüksəliş mərhələsinə” qədəm qoyduğunu bildirib və TDT-ni geniş coğrafiyanı, böyük siyasi və iqtisadi potensialı əhatə edən birlik kimi xarakterizə edib. Onun sözlərinə görə, təşkilatın güclənməsi üzv ölkələr arasında koordinasiyanın və qarşılıqlı fəaliyyətin dərinləşdirilməsindən keçir. Azərbaycanın burada xüsusi mövqeyi isə TDT-yə sədrliyi dövründə müxtəlif istiqamətlər üzrə təşəbbüslərin irəli sürülməsi ilə əlaqələndirilir. Prezident çıxışında ötən il Qəbələdə qəbul edilmiş Bəyannaməni siyasi, iqtisadi, enerji, humanitar, hərbi və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığı əhatə edən mühüm yol xəritəsi kimi qiymətləndirib. Bu yanaşma göstərir ki, TDT yalnız mədəni və tarixi yaxınlıq üzərində qurulan platforma kimi deyil, iqtisadi və təhlükəsizlik ölçüləri olan regional təşkilat kimi inkişaf etdirilməyə çalışılır.
Bakının seçilməsi təsadüfi deyil
Son günlər Bakıda ardıcıl olaraq yüksək səviyyəli Türk dünyası tədbirlərinin keçirilməsi də ayrıca diqqət çəkir.
Sentyabrın 15-də Prezident İlham Əliyev TDT-nin müsəlman dini idarə rəhbərləri Şurasının üzvlərindən və müşahidəçilərindən ibarət nümayəndə heyətini qəbul edib. İki gün sonra isə TDT ölkələrinin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxsləri Bakıda bir araya gəliblər. Bu ardıcıllıq Azərbaycanın təşkilat daxilində müxtəlif gündəliklərin müzakirəsi üçün istifadə olunan platformalardan birinə çevrildiyini göstərir. Xüsusilə təhlükəsizlik toplantısının ilk dəfə Azərbaycanda keçirilməsi Prezidentin çıxışında ayrıca qeyd olunub.
Təhlükəsizlik gündəliyi artıq yeni mərhələdədir
İlham Əliyevin son çıxışının ən mühüm istiqamətlərindən biri təhlükəsizlik məsələsidir. Prezident terrorçuluq, transmilli mütəşəkkil cinayətkarlıq, narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi, dini ekstremizm, hibrid təhdidlər və kritik infrastrukturun qorunması kimi məsələlərin ayrı-ayrı dövlətlərin təkbaşına həll edə bilməyəcəyi problemlər olduğunu bildirib.
Bu səbəbdən TDT ölkələrinin Təhlükəsizlik Şuraları arasında müntəzəm koordinasiyanın qurulması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Əslində, burada yeni yanaşma görünür: Türk dövlətləri arasında əməkdaşlıq yalnız siyasi və iqtisadi müstəvidə deyil, təhlükəsizlik arxitekturası istiqamətində də inkişaf etdirilir.
Prezidentin sözlərinə görə, Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin mütəmadi görüşləri Türk dünyasında təhlükəsizlik dialoqunu yeni səviyyəyə qaldıra və ortaq təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasına xidmət edə bilər.
Azərbaycanın coğrafi üstünlüyü TDT üçün iqtisadi üstünlüyə çevrilir
Azərbaycanın TDT-də rolunu gücləndirən əsas amillərdən biri coğrafi mövqeyidir.
Ölkəmiz Xəzər dənizi üzərindən Mərkəzi Asiyanı Qafqaz və Avropa ilə birləşdirən əsas tranzit istiqamətlərindən birində yerləşir. Bu baxımdan Orta Dəhliz Azərbaycan üçün yalnız nəqliyyat layihəsi deyil, eyni zamanda Türk dövlətlərini iqtisadi baxımdan bir-birinə daha sıx bağlayan mexanizmlərdən biridir.
Prezident İlham Əliyev çıxışında Orta Dəhlizin, Zəngəzur dəhlizinin və digər nəqliyyat bağlantılarının inkişaf etdirilməsini Azərbaycanın TDT sədrliyi çərçivəsində prioritet istiqamətlərdən biri kimi göstərib.
Bu məqam Azərbaycanın TDT-də rolunun yalnız siyasi müstəvi ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Bakı həm də Türk dövlətləri arasında ticarət və logistika əlaqələrinin genişlənməsində tranzit mərkəz kimi çıxış etməyə çalışır.
Enerji təhlükəsizliyi də ümumi strategiyanın bir hissəsidir
Türk dünyasının böyük hissəsi enerji resursları baxımından zəngin coğrafiyada yerləşir. Azərbaycan isə həm enerji istehsalçısı, həm ixracatçısı, həm də enerji marşrutlarının kəsişdiyi ölkə kimi xüsusi mövqeyə malikdir.
Bu səbəbdən enerji və nəqliyyat məsələlərinin təhlükəsizlik gündəliyi ilə birlikdə nəzərdən keçirilməsi məntiqli görünür. Prezidentin yanaşmasında da təhlükəsizlik anlayışı yalnız hərbi təhlükəsizliklə məhdudlaşdırılmır. Nəqliyyat bağlantıları, enerji marşrutları, kritik infrastruktur və hibrid təhdidlər bir-biri ilə əlaqəli məsələlər kimi təqdim olunur.
“Türk dünyası bizim ailəmizdir” - xarici siyasətdə prioritet istiqamət
İlham Əliyev çıxışında Azərbaycanın ikitərəfli gündəliyinin ilk növbədə Türk dünyası ölkələrinə yönəldiyini bildirib.
Prezident Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondlarının yaradıldığını, qarşılıqlı investisiyaların cəlb olunması prosesinin davam etdiyini qeyd edib. O, Türk dünyasını Azərbaycanın əsas xarici siyasət prioritetlərindən biri kimi təqdim edib və “Türk dünyası bizim ailəmizdir və bizim başqa ailəmiz yoxdur” ifadəsini yenidən səsləndirib. Bu siyasətin praktik tərəfi isə yalnız siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmır. Müttəfiqlik münasibətləri, investisiya mexanizmləri, nəqliyyat layihələri və təhlükəsizlik əməkdaşlığı paralel şəkildə inkişaf etdirilir.
Qarabağ Zəfəri yeni regional reallığın əsaslarından biri kimi təqdim olunur
Prezidentin son çıxışında Qarabağ məsələsi də TDT-nin gələcək perspektivi ilə əlaqələndirilib.
İlham Əliyev 2020-ci il Vətən müharibəsində Azərbaycanın əldə etdiyi Zəfəri regionda yeni geosiyasi reallığın əsasını qoyan hadisə kimi xarakterizə edib. Onun çıxışında Zəngəzur dəhlizi də Azərbaycan və digər Türk dövlətlərini iqtisadi, logistika və strateji baxımdan bir-birinə bağlaya biləcək istiqamət kimi təqdim olunub.
Bu baxımdan Azərbaycanın Qarabağ münaqişəsinin başa çatmasından sonra qarşısında duran əsas məsələlərdən biri əldə etdiyi geosiyasi imkanları regional iqtisadi və nəqliyyat bağlantılarına çevirməkdir.
Gənclər və ideoloji təhlükəsizlik
Çıxışın digər istiqaməti gənclərlə bağlıdır. Azərbaycanın yanaşmasında Türk dünyasının gələcək inteqrasiyası yalnız dövlət qurumları arasında münasibətlərdən ibarət deyil. Gənclərin prosesə cəlb edilməsi, ortaq dəyərlərin qorunması və informasiya mühitində mümkün təhdidlərə qarşı dayanıqlılığın artırılması da gündəmdədir.
Prezidentin çıxışında müasir dünyada ənənəvi təhdidlərlə yanaşı kibertəhdidlərin və yeni qeyri-sabitlik ocaqlarının meydana çıxması, beynəlxalq hüquqla bağlı problemlərin dərinləşməsi vurğulanıb.
Bu mənada ideoloji və informasiya təhlükəsizliyi də ümumi regional təhlükəsizlik konsepsiyasının bir hissəsinə çevrilir.
Bakıdan verilən mesaj nədir?
17 sentyabr çıxışının ümumi məzmununa baxdıqda, Prezident İlham Əliyevin TDT ilə bağlı yanaşmasında dörd əsas xətt aydın görünür: siyasi birlik, iqtisadi və nəqliyyat inteqrasiyası, təhlükəsizlik əməkdaşlığı və ortaq milli-mədəni dəyərlərin qorunması. Azərbaycan bu prosesdə özünü yalnız üzv dövlətlərdən biri kimi deyil, təşəbbüslərin irəli sürüldüyü, yüksək səviyyəli görüşlərin keçirildiyi və müxtəlif istiqamətlərin əlaqələndirildiyi mərkəzlərdən biri kimi təqdim edir. Bakıda son günlərdə keçirilən dini və təhlükəsizlik tədbirlərinin ardıcıllığı da bu xəttin praktik görünüşlərindən biridir. Əgər bu strategiya davamlı şəkildə iqtisadi, nəqliyyat, enerji və təhlükəsizlik layihələri ilə tamamlanarsa, TDT-nin regional çəkisinin artması ilə yanaşı Azərbaycanın həmin prosesdəki rolunun da daha çox görünməsi gözlənilir. Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin 17 sentyabr mesajlarının əsas xətti yalnız Türk dövlətləri arasında əlaqələrin möhkəmləndirilməsi deyil, bu əlaqələrin institusional, iqtisadi və təhlükəsizlik mexanizmlərinə çevrilməsi ideyasıdır. Bu isə Azərbaycanın xarici siyasətində Türk dünyası istiqamətinin son illərdə daha sistemli şəkildə ön plana çıxmasının növbəti ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
