Son on ildə NATO tarixinin bəlkə də ən mürəkkəb dövrünü yaşayıb. Rusiyanın Krımı ilhaq etməsi, Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibə, Finlandiya və İsveçin alyansa qoşulması, müdafiə xərclərinin rekord həddə çatdırılması və Çinin ilk dəfə alyansın strateji sənədlərində təhlükəsizlik çağırışı kimi qiymətləndirilməsi NATO-nun fəaliyyətində yeni mərhələ yaradıb.
Bu mərhələdə NATO-nun 7-8 iyul tarixlərində keçirilən Ankara Sammitinin kritik qərarlar baxımından ən mühüm tədbir olacağı bildirilir.
Ankara sammitindən öncə keçirilən zirvə görüşlərində də onlarla mühüm qərar qəbul edilib. Maraqlıdır ki, onların hamısı eyni sürətlə həyata keçirilməyib. Bəzi qərarlar dərhal icra olunub, bəzilərinin reallaşması isə illər çəkib. Lakin 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəyə başlaması NATO daxilində qəbul edilmiş bir çox qərarın sürətlə icrasına səbəb olub.
Modern.az NATO-nun son on ildə keçirilən sammitlərində qəbul olunan əsas qərarların taleyinə nəzər salır.
2016-cı il Varşava sammiti: NATO yeni çəkindirmə siyasətinə keçdi
2016-cı il iyulun 8-9-da Polşanın paytaxtı Varşavada keçirilən NATO sammiti alyansın müasir tarixində dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur. Prezident İlham Əliyevin də iştirak etdiyi bu zirvə görüşü Rusiyanın Krımı ilhaq etməsindən sonra NATO-nun təhlükəsizlik strategiyasını əsaslı şəkildə dəyişdirdi. Əgər əvvəlki illərdə əsas diqqət böhranların idarə edilməsinə yönəlirdisə, Varşavadan sonra prioritet potensial təhlükələrin əvvəlcədən çəkindirilməsi oldu.
Sammitdə qəbul olunan qərarların böyük əksəriyyəti sonrakı illərdə tam həyata keçirildi.
Ən mühüm qərarlardan biri Estoniya, Latviya, Litva və Polşada çoxmillətli hərbi batalyonların yerləşdirilməsi idi. Böyük Britaniya, Kanada, Almaniya və ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi bu kontingentlər 2017-ci ildən fəaliyyətə başladı. Rusiyanın 2022-ci ildə Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı hücumundan sonra isə həmin batalyonların sayı artırıldı, onların bir hissəsi briqada səviyyəsinə qədər genişləndirildi. Bu gün NATO-nun şərq cinahının müdafiəsi məhz Varşava sammitində qəbul edilən qərarlara söykənir.
Varşavada digər mühüm qərar kiberməkanın ayrıca əməliyyat sahəsi kimi tanınması oldu. Bununla NATO kiberhücumları quru, hava və dəniz hücumları ilə eyni təhlükə kateqoriyasında qiymətləndirməyə başladı. Sonrakı illərdə Belçikanın Mons şəhərində NATO-nun Kiber Əməliyyatlar Mərkəzi yaradıldı və üzv dövlətlərin milli kibermüdafiə sistemləri vahid koordinasiya mexanizminə inteqrasiya edildi.
Sammitdə Avropanın ballistik raketdən müdafiə sisteminin ilkin əməliyyat hazırlığı da elan olundu. Rumıniya və Polşadakı müdafiə obyektləri NATO komandanlığına inteqrasiya edildi, İspaniyada yerləşən ABŞ hərbi gəmiləri isə vahid raketdən müdafiə sisteminin tərkib hissəsinə çevrildi.
Varşavada Əfqanıstandakı "Qətiyyətli Dəstək" missiyasının davam etdirilməsi barədə də qərar qəbul edildi. Missiya NATO qüvvələrinin 2021-ci ildə ölkədən çıxmasına qədər davam etdi.
Sammitin digər mühüm nəticələrindən biri NATO ilə Avropa İttifaqı arasında imzalanan ilk genişmiqyaslı birgə bəyannamə oldu. Bu sənəd kibertəhlükəsizlik, hibrid təhdidlər və Aralıq dənizində təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın əsasını qoydu. Sonrakı illərdə Finlandiyada Hibrid Təhdidlərlə Mübarizə üzrə Mükəmməllik Mərkəzinin yaradılması və Aralıq dənizində birgə əməliyyatların genişləndirilməsi həmin qərarların praktik nəticəsi kimi qiymətləndirilir.
Varşava sammiti göstərdi ki, NATO artıq əvvəlki təhlükəsizlik mühitinə uyğun fəaliyyət göstərmir. Alyans ilk dəfə Rusiyadan qaynaqlanan riskləri uzunmüddətli strateji təhdid kimi qiymətləndirməyə başladı.
2017-ci il Brüssel sammiti: İki qərar, iki fərqli nəticə
2017-ci ildə Brüsseldə keçirilən NATO sammiti iki əsas istiqamət üzrə yadda qaldı. Bunlardan biri terrorizmlə mübarizə, digəri isə üzv dövlətlərin müdafiə xərclərinin artırılması idi. Maraqlıdır ki, bu iki qərarın icra taleyi tamamilə fərqli oldu.
Terrorizmlə mübarizə sahəsində qəbul olunan qərarlar qısa müddətdə həyata keçirildi. NATO İŞİD-ə qarşı beynəlxalq koalisiyaya rəsmi şəkildə qoşuldu, İraqda yerli təhlükəsizlik qüvvələrinin hazırlanması missiyasını genişləndirdi və Brüsseldə qərargah daxilində terrorizmlə mübarizə üzrə xüsusi kəşfiyyat bölməsi yaratdı. Bu addımlar alyans daxilində informasiya mübadiləsini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirdi.
Ən çox müzakirə olunan qərar isə müdafiə xərclərinin ÜDM-in minimum 2 faizi səviyyəsinə çatdırılması idi. Sammitdə üzv dövlətlərdən bu məqsədlə milli fəaliyyət planları hazırlamaları tələb olunsa da, proses gözlənildiyi kimi irəliləmədi.
2017-2021-ci illərdə Almaniya, Belçika, İspaniya və bir sıra digər Avropa ölkələri müdafiə büdcələrini ciddi şəkildə artırmağa tələsmirdi. Bu isə Vaşinqtonla Avropa müttəfiqləri arasında fikir ayrılıqlarını daha da dərinləşdirdi.
Hətta 2024-cü ildə müəyyən edilən son tarixə çatanda belə bəzi ölkələr 2 faizlik göstəricini yerinə yetirə bilməmişdi.
Lakin 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibəsi vəziyyəti tamamilə dəyişdi. Təhlükəsizlik risklərinin artması nəticəsində Avropa ölkələri hərbi büdcələrini rekord həddə yüksəltməyə başladılar. NATO-nun son qiymətləndirmələrinə görə, bu gün alyansın bütün üzvləri minimum 2 faizlik həddi təmin edib və artıq daha yüksək – 3,5 və 5 faizlik müdafiə xərcləri hədəfləri müzakirə olunur.
Brüssel sammitinin ən böyük nəticəsi də məhz burada ortaya çıxdı. Qərar dərhal icra edilməsə də, dəyişən təhlükəsizlik şəraiti onun reallaşmasını qaçılmaz etdi.
2018-ci il Brüssel sammiti: Gecikən qərarlar, dəyişən reallıq
2018-ci ildə Brüsseldə keçirilən növbəti sammit əvvəlki qərarların davamı xarakteri daşıyırdı. Burada əsas diqqət müdafiə xərclərinin artırılmasına, Əfqanıstandakı missiyanın maliyyələşdirilməsinə, Avropa İttifaqı ilə hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsinə və kibertəhlükəsizliyin gücləndirilməsinə yönəldi.
Müdafiə büdcələri ilə bağlı vəziyyət əvvəlki kimi mürəkkəb idi. Bir çox ölkə öhdəliklərini yerinə yetirmirdi. Ancaq sonrakı illərdə təhlükəsizlik mühitinin dəyişməsi nəticəsində bu istiqamətdə ciddi dönüş baş verdi və NATO daxilində 2 faizlik minimum hədd faktiki olaraq norma halına gəldi.
Əfqanıstanla bağlı qərar isə tam reallaşmadı. Sammitdə missiyanın uzunmüddətli maliyyələşdirilməsi nəzərdə tutulsa da, ABŞ və NATO qüvvələrinin 2021-ci ildə ölkədən çıxması proqramın vaxtından əvvəl başa çatmasına səbəb oldu.
Bunun əksinə olaraq, Avropa İttifaqı ilə hərbi mobillik və kibertəhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq nəzərdə tutulduğu kimi inkişaf etdi. Hərbi texnikanın Avropa daxilində daha sürətli hərəkətini təmin edən prosedurlar sadələşdirildi, infrastruktur layihələri genişləndirildi və hibrid təhdidlərə qarşı koordinasiya gücləndirildi.
Sammitin Azərbaycan üçün diqqət çəkən məqamlarından biri NATO sənədlərində ölkənin ərazi bütövlüyünə siyasi dəstəyin yenidən ifadə olunması idi. Bununla yanaşı, Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Əfqanıstandakı sülhməramlı missiyanı NATO qüvvələrinin çıxarılmasına qədər uğurla davam etdirdi.
Beləliklə, 2018-ci il Brüssel sammiti göstərdi ki, bəzi qərarlar gözləniləndən gec icra olunsa da, onların əksəriyyəti sonradan dəyişən geosiyasi reallıq fonunda praktik nəticə verdi.
2019-cu il London sammiti: NATO yeni təhlükələrə uyğunlaşmağa başladı
2019-cu ilin dekabrında Böyük Britaniyanın paytaxtı Londonda keçirilən sammit NATO-nun 70 illik yubileyinə təsadüf edirdi. Lakin yubiley tədbiri olmaqla yanaşı, bu görüş alyansın gələcək strateji kursunun müəyyənləşdirilməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
Həmin dövrdə NATO daxilində fikir ayrılıqları da kifayət qədər idi. Fransa Prezidenti Emmanuel Makronun "NATO-nun beyin ölümü baş verib" açıqlaması alyansın gələcəyi ilə bağlı ciddi müzakirələrə səbəb olmuşdu. Məhz belə bir şəraitdə keçirilən London sammitində qəbul edilən qərarlar NATO-nun siyasi və hərbi transformasiyasına yeni istiqamət verdi.
Ən diqqətçəkən qərarlardan biri kosmosun NATO-nun yeni əməliyyat sahəsi kimi tanınması oldu. Bununla alyans quru, hava, dəniz və kiberməkandan sonra kosmosu da hərbi planlaşdırmanın ayrılmaz hissəsinə çevirdi. Qərarın ardınca Almaniyanın Ramştayn aviabazasında NATO-nun Kosmik Mərkəzi yaradıldı və peyk məlumatlarının koordinasiyası vahid sistem üzərindən həyata keçirilməyə başlandı.
London sammitində qəbul edilən digər strateji qərar isə sonradan "NATO 2030" adını alan siyasi islahat prosesinin başlanması idi. Məqsəd alyansın yalnız hərbi deyil, siyasi baxımdan da daha çevik və operativ qərarlar qəbul edə bilməsini təmin etmək idi. Bu təşəbbüs sonradan 2022-ci ildə Madriddə qəbul olunan yeni Strateji Konsepsiyanın hazırlanmasına zəmin yaratdı.
Sammitin başqa bir mühüm nəticəsi Çinin ilk dəfə NATO sənədlərində təhlükəsizlik gündəliyinə daxil edilməsi oldu. London Bəyannaməsində Pekinin artan qlobal təsirinin həm imkanlar, həm də çağırışlar yaratdığı qeyd edildi. Sonrakı sammitlərdə isə bu yanaşma daha da sərtləşdirildi və Çin alyans üçün "sistemli çağırış" kimi qiymətləndirilməyə başlandı.
Londonda müdafiə xərclərinin artırılması məsələsi də yenidən gündəmə gətirildi. ABŞ Avropa müttəfiqlərindən ÜDM-in minimum 2 faizi həcmində müdafiə büdcəsi formalaşdırmağı tələb edirdi. Həmin vaxt bu hədəfə çatan ölkələrin sayı az olsa da, bir neçə il sonra təhlükəsizlik şəraitinin dəyişməsi ilə vəziyyət tamamilə fərqli istiqamətdə inkişaf etdi.
Sammitin mühüm siyasi nəticələrindən biri də Şimali Makedoniyanın NATO-ya üzvlük prosesinin başa çatdırılmasının dəstəklənməsi oldu. Bir neçə ay sonra – 2020-ci ilin martında ölkə alyansın 30-cu üzvü kimi təşkilata qəbul edildi.
London sammiti göstərdi ki, NATO artıq yalnız Avropadakı hərbi risklərə deyil, kosmos, texnologiya və Asiya-Sakit okean regionunda dəyişən geosiyasi proseslərə də diqqət ayırmağa başlayıb.
2021-ci il Brüssel sammiti: NATO-nun gələcəyini müəyyənləşdirən qərarlar
2021-ci ilin iyununda Brüsseldə keçirilən zirvə görüşü NATO tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Maraqlıdır ki, sammit zamanı qəbul olunan qərarların əksəriyyəti cəmi bir il sonra Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibəsi fonunda sürətlə həyata keçirilməyə başladı.
Ən vacib qərar "NATO 2030" gündəliyinin təsdiqlənməsi idi. Bu sənəd alyansın qarşıdakı onillikdə siyasi, hərbi və texnoloji inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirirdi. Eyni zamanda yeni Strateji Konsepsiyanın hazırlanmasına start verildi. Nəticədə 2022-ci ildə Madriddə NATO-nun təhlükəsizlik doktrinası tamamilə yeniləndi.
Brüssel sammiti Çinə münasibətdə də yeni mərhələnin əsasını qoydu. NATO tarixində ilk dəfə rəsmi sənəddə Çinin artan hərbi, texnoloji və iqtisadi imkanlarının alyans üçün "sistemli çağırış" yaratdığı bildirildi. Sonrakı illərdə Yaponiya, Cənubi Koreya, Avstraliya və Yeni Zelandiya ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi məhz bu qərarın praktiki davamı oldu.
Texnoloji üstünlüyün qorunması da sammitin əsas prioritetlərindən idi. Liderlər müdafiə sahəsində süni intellektdən istifadənin genişləndirilməsi, innovasiya fondunun yaradılması və yeni texnologiyalara investisiyanın artırılması barədə razılığa gəldilər. Elə həmin ilin sonunda NATO-nun ilk Süni İntellekt Strategiyası qəbul edildi. Daha sonra yaradılan DIANA proqramı müdafiə texnologiyaları sahəsində çalışan startapların maliyyələşdirilməsində əsas platformaya çevrildi.
İlk dəfə olaraq iqlim dəyişikliyi də təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirildi. NATO hesab etdi ki, qlobal istiləşmə təkcə ekoloji problem deyil, həm də hərbi infrastruktura və əməliyyatlara birbaşa təsir göstərən amildir. Bu istiqamətdə xüsusi fəaliyyət planı qəbul edildi və sonrakı illərdə karbon emissiyalarının monitorinqi üzrə yeni mexanizmlər tətbiq olunmağa başladı.
Brüssel sammitində Ukrayna və Gürcüstanla bağlı "açıq qapı" siyasəti bir daha təsdiqləndi. Həmin dövrdə bu qərar əsasən siyasi dəstək kimi qiymətləndirilsə də, 2022-ci ildən sonra vəziyyət kökündən dəyişdi. NATO Ukraynaya genişmiqyaslı hərbi yardım göstərməyə başladı, ölkənin alyans standartlarına uyğunlaşdırılması istiqamətində irimiqyaslı proqramlar həyata keçirildi və sonrakı sammitlərdə Ukraynanın üzvlüyə aparan yolunun "geri dönməz" olduğu vurğulandı.
Diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, 2021-ci ildə qəbul olunan qərarların əksəriyyəti sammit keçirilərkən gələcəyə hesablanmış plan kimi görünürdü. Lakin cəmi bir il sonra Avropada yaranan yeni təhlükəsizlik reallığı bu planların demək olar ki, hamısını NATO-nun gündəlik fəaliyyətinin əsas hissəsinə çevirdi.
Məhz buna görə də ekspertlər 2021-ci il Brüssel sammitini sonrakı illərdə NATO-nun keçdiyi transformasiyanın əsas başlanğıc nöqtələrindən biri hesab edirlər.
2022-ci il Madrid sammiti: Ukrayna müharibəsi NATO-nun prioritetlərini dəyişdi
2022-ci il iyunun 28-30-da İspaniyanın paytaxtı Madriddə keçirilən NATO sammiti alyansın son onillikdə təşkil etdiyi ən mühüm zirvə görüşlərindən biri hesab olunur. Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlara başlamasından cəmi dörd ay sonra keçirilən sammit faktiki olaraq NATO-nun yeni təhlükəsizlik strategiyasını müəyyənləşdirdi.
Əgər əvvəlki sammitlərdə gələcək risklər müzakirə olunurdusa, Madriddə artıq mövcud təhlükəyə cavab mexanizmləri hazırlanırdı. Bu səbəbdən qəbul edilən qərarların böyük hissəsi qısa müddətdə icra edildi.
Sammitin ən mühüm nəticəsi 2022-ci il Strateji Konsepsiyasının qəbul olunması idi. NATO 2010-cu ildən qüvvədə olan əvvəlki sənədi yenilədi və Rusiyanı "müttəfiqlərin təhlükəsizliyi üçün ən birbaşa və ən ciddi təhdid" kimi xarakterizə etdi. Bu, Moskva ilə bağlı NATO-nun rəsmi mövqeyində son onilliklərin ən sərt dəyişikliklərindən biri idi.
Yeni strateji sənəddə Çin də ilk dəfə sistemli çağırış kimi qiymətləndirildi. Alyans Pekinin hərbi modernləşməsi, texnoloji imkanları və qlobal təsirinin təhlükəsizlik mühitinə təsirini ayrıca qeyd etdi. Bununla NATO fəaliyyətini təkcə Avro-Atlantik məkanla məhdudlaşdırmadığını nümayiş etdirdi.
Madrid sammitinin ən çox diqqət çəkən qərarlarından biri Finlandiya və İsveçin NATO-ya dəvət olunması oldu. Uzun illər hərbi neytrallıq siyasəti yürüdən hər iki ölkənin alyansa üzvlük prosesi Rusiyanın Ukraynaya hücumundan sonra sürətləndirildi. Finlandiya 2023-cü ildə, İsveç isə 2024-cü ildə NATO-nun tamhüquqlu üzvünə çevrildi. Bu qərar Baltik dənizi regionunda hərbi-siyasi balansı əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirdi.
Sammitdə NATO-nun Yüksək Hazırlıq Qüvvələrinin sayının təxminən 40 mindən 300 min nəfərə çatdırılması barədə qərar qəbul edildi. Məqsəd mümkün böhranlara daha operativ reaksiya vermək idi. Sonrakı aylarda şərq cinahında əlavə hərbi kontingentlər yerləşdirildi, Polşa, Rumıniya və Baltik ölkələrində müdafiə imkanları gücləndirildi.
Madriddə ABŞ-ın Polşada ilk daimi hərbi qərargahının yaradılması da təsdiqləndi. Bu qərar NATO-nun Şərqi Avropadakı hərbi iştirakını daha da möhkəmləndirdi və Rusiyaya qarşı çəkindirmə siyasətinin əsas elementlərindən birinə çevrildi.
Sammitdə Ukraynaya uzunmüddətli yardım paketi də qəbul olundu. Buraya hərbi təlim proqramları, müasir silah sistemlərinin tətbiqi, logistika imkanlarının inkişafı və Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin NATO standartlarına uyğunlaşdırılması daxil idi. Sonrakı illərdə bu proqramlar genişləndirildi və alyansın Kiyevə dəstəyi sistemli xarakter aldı.
Madrid sammitinin ən mühüm xüsusiyyəti ondan ibarət idi ki, burada qəbul olunan qərarların böyük əksəriyyəti əvvəlki sammitlərdən fərqli olaraq uzunmüddətli plan kimi qalmadı. Rusiyanın yaratdığı təhlükəsizlik reallığı onların dərhal həyata keçirilməsini zəruri etdi. Məhz buna görə ekspertlər Madrid sammitini Soyuq müharibədən sonra NATO tarixinin ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri hesab edirlər.
2023-cü il Vilnüs sammiti: NATO Ukraynanı alyansa daha da yaxınlaşdırdı
2023-cü ilin iyulunda Litvanın paytaxtı Vilnüsdə keçirilən sammit Madriddə qəbul olunan qərarların davamı kimi qiymətləndirildi. Lakin bu dəfə əsas diqqət Ukraynaya göstərilən dəstəyin institusional əsaslara keçirilməsinə və NATO-nun regional müdafiə sisteminin yenilənməsinə yönəldi.
Sammitdə təsdiqlənən regional müdafiə planları NATO tarixində ən genişmiqyaslı hərbi planlaşdırma sənədləri hesab olunur. Alyans ilk dəfə hər bir region üzrə ayrıca müdafiə ssenariləri hazırladı və bu planlara uyğun olaraq hərbi qüvvələrin yerləşdirilməsi mexanizmlərini yenilədi. Sonrakı aylarda keçirilən təlimlər və yeni qüvvələrin dislokasiyası həmin planların praktik icrasına başladı.
Vilnüs sammitinin əsas gündəmi isə Ukrayna idi.
Liderlər Ukraynanın NATO-ya üzvlük prosesini sadələşdirmək məqsədilə Üzvlük Fəaliyyət Planı (MAP) mərhələsini ləğv etdilər. Bu qərar o demək idi ki, gələcəkdə siyasi qərar qəbul ediləcəyi təqdirdə Ukraynanın üzvlüyü daha sürətli prosedur əsasında həyata keçirilə bilər.
Bununla yanaşı, NATO-Ukrayna Şurası yaradıldı. Yeni format Kiyevə alyansla münasibətlərdə əvvəlkindən daha yüksək siyasi status verdi və tərəflər arasında bərabərhüquqlu məsləhətləşmə mexanizmi formalaşdırdı. Şura artıq bir sıra fövqəladə təhlükəsizlik məsələlərinin müzakirəsində istifadə olunur.
Sammitdə Ukrayna ordusunun NATO standartlarına keçidini sürətləndirəcək çoxillik yardım proqramı da təsdiqləndi. Bu proqram silah sistemlərinin uyğunlaşdırılması, hərbi təlimlər, logistika, komanda-idarəetmə və müdafiə planlaşdırmasını əhatə edir. Sonrakı dövrdə alyansın Ukraynaya ayırdığı resursların mühüm hissəsi məhz bu proqram çərçivəsində yönəldildi.
Vilnüsdə qəbul edilən digər mühüm qərar müdafiə xərcləri ilə bağlı idi. Əgər əvvəlki sammitlərdə ÜDM-in 2 faizi hədəf hesab olunurdusa, bu dəfə həmin göstəricinin minimum səviyyə olduğu rəsmən bəyan edildi. Başqa sözlə, NATO üzvlərinə artıq bu rəqəmdən aşağı deyil, daha yüksək müdafiə xərcləri planlaşdırmaq tövsiyə edildi. Bu yanaşma 2025-ci ildə Haaqa sammitində qəbul olunan yeni maliyyə hədəflərinin də əsasını təşkil etdi.
Vilnüs sammiti göstərdi ki, NATO artıq yalnız Rusiyanın yaratdığı təhlükələrə cavab verməklə kifayətlənmir. Alyans eyni zamanda uzunmüddətli təhlükəsizlik arxitekturasını yenidən qurmağa çalışır. Ukraynaya göstərilən dəstəyin institusionallaşdırılması, regional müdafiə planlarının yenilənməsi və müdafiə xərclərinin artırılması da məhz bu strategiyanın əsas elementləridir.
Beləliklə, Madrid sammiti NATO-nun təhlükəsizlik siyasətində dönüş yaratdısa, Vilnüs sammiti həmin dönüşün konkret icra mexanizmlərini formalaşdırdı. Məhz bu iki zirvə görüşündə qəbul olunan qərarlar alyansın hazırkı fəaliyyət modelinin əsasını təşkil edir.
2024-cü il Vaşinqton sammiti: NATO Ukraynaya dəstəyi yeni mərhələyə çıxardı
2024-cü ilin 9-11 iyul tarixlərində ABŞ-ın paytaxtı Vaşinqtonda keçirilən NATO sammiti alyansın yaranmasının 75 illiyinə təsadüf edirdi. Lakin yubiley tədbirindən daha çox diqqət çəkən məqam Ukraynaya dəstəyin yeni institusional mexanizmlərlə gücləndirilməsi oldu.
Əgər əvvəlki sammitlərdə əsas diqqət siyasi bəyanatlar və yardım paketlərinə yönəlirdisə, Vaşinqtonda qəbul olunan qərarlar NATO-nun bu prosesdə birbaşa koordinasiya rolunu artırdı.
Sammitin ən mühüm qərarlarından biri Ukraynaya göstərilən təhlükəsizlik yardımının koordinasiyası üçün NATO-nun yeni missiyasının – NATO Security Assistance and Training for Ukraine (NSATU) mexanizminin yaradılması oldu. Bununla silah tədarükü, hərbi hazırlıq proqramları və logistika sahəsində koordinasiya əsasən alyansın üzərinə keçdi.
Bu addım Ukraynaya dəstəyin ayrı-ayrı ölkələrin təşəbbüsündən çıxaraq NATO-nun institusional siyasətinin tərkib hissəsinə çevrildiyini göstərdi.
Vaşinqton sammitində müttəfiqlər Ukraynaya uzunmüddətli maliyyə dəstəyi ilə bağlı da mühüm razılıq əldə etdilər. Üzv dövlətlər Kiyevə növbəti il ərzində ən azı 40 milyard avro həcmində hərbi yardım göstərilməsi öhdəliyini götürdülər. Sonrakı aylarda bu çərçivədə hava hücumundan müdafiə sistemləri, sursat, zirehli texnika və təlim proqramlarının maliyyələşdirilməsi davam etdirildi.
Sammitdə qəbul olunan qərarlar yalnız Ukrayna ilə məhdudlaşmadı.
Liderlər ilk dəfə açıq şəkildə bəyan etdilər ki, Çinin Rusiyanın müdafiə sənayesinə verdiyi dəstək Avro-Atlantik təhlükəsizliyinə təsir göstərir. Bununla NATO Pekinə münasibətdə əvvəlki illərlə müqayisədə daha sərt siyasi mövqe nümayiş etdirdi.
Digər mühüm qərar Avropada hava və raketdən müdafiə imkanlarının genişləndirilməsi ilə bağlı oldu. Müttəfiqlər Ukraynanın hava hücumundan müdafiəsini gücləndirmək üçün əlavə sistemlərin ayrılacağını açıqladılar. Paralel olaraq Avropa qitəsində kritik enerji və rabitə infrastrukturunun, xüsusilə dənizin dibi ilə keçən kabel və boru xətlərinin mühafizəsi istiqamətində əməkdaşlıq genişləndirildi.
Vaşinqton sammiti göstərdi ki, NATO artıq təkcə böhranlara reaksiya verən təşkilat deyil. Alyans uzunmüddətli müharibə şəraitində müttəfiqlərinin resurslarını koordinasiya edə bilən institusional təhlükəsizlik platformasına çevrilmək istiqamətində yeni mərhələyə qədəm qoyub.
2025-ci il Haaqa sammiti: NATO tarixinin ən iddialı maliyyə qərarı
2025-ci ilin iyununda Niderlandın Haaqa şəhərində keçirilən NATO sammiti son onilliyin ən mühüm qərarlarından biri ilə yadda qaldı. Liderlər müdafiə xərclərinin əhəmiyyətli dərəcədə artırılması barədə siyasi razılığa gəldilər.
Qəbul olunan qərara əsasən, müttəfiq dövlətlər 2035-ci ilədək ümumi müdafiə və təhlükəsizlik xərclərini ÜDM-in 5 faizinə çatdırmağı hədəfləyirlər. Bunun 3,5 faizi birbaşa hərbi imkanların inkişafına, qalan 1,5 faizi isə kibertəhlükəsizlik, kritik infrastrukturun qorunması, müdafiə sənayesi və mülki hazırlıq tədbirlərinə yönəldiləcək.
Bu qərar NATO tarixində qəbul edilmiş ən ambisiyalı maliyyə öhdəliklərindən biri hesab olunur.
Sammitdə müdafiə sənayesinin istehsal gücünün artırılması da əsas prioritetlərdən biri kimi müəyyənləşdirildi. Son illərdə Ukraynaya silah tədarükü fonunda yaranan sursat çatışmazlığı NATO ölkələrinə göstərdi ki, mövcud istehsal imkanları uzunmüddətli müharibələr üçün kifayət etmir. Buna görə də üzv dövlətlər silah və sursat istehsalının artırılması, yeni istehsal xətlərinin yaradılması və müdafiə sənayesinə investisiyaların genişləndirilməsi barədə razılığa gəldilər.
Haaqa sammitində Hind-Sakit okean regionundakı tərəfdaşlarla əməkdaşlığın genişləndirilməsi də bir daha təsdiqləndi. Yaponiya, Cənubi Koreya, Avstraliya və Yeni Zelandiya ilə texnologiya, kibertəhlükəsizlik və müdafiə sənayesi sahələrində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi NATO-nun gələcək prioritetləri sırasında göstərildi.
Hazırda Haaqa sammitində qəbul olunan qərarların icrası davam edir. Lakin artıq indidən aydındır ki, bu qərarlar növbəti onillikdə alyansın maliyyə və müdafiə siyasətini müəyyənləşdirəcək.
NATO-nun son on ili: qərarlardan strategiyaya
Son on ilin sammitlərinə ümumi nəzər saldıqda diqqət çəkən əsas məqamlardan biri qəbul edilən qərarların böyük hissəsinin kağız üzərində qalmamasıdır. Bəzi təşəbbüslər dərhal icra edilsə də, digərlərinin reallaşması üçün geosiyasi şəraitin dəyişməsi lazım gəldi.
2016-cı ildə Varşavada qəbul olunan şərq cinahının gücləndirilməsi qərarı, 2017-ci ildə müdafiə xərclərinin artırılması ilə bağlı öhdəlik, 2021-ci ildə təsdiqlənən "NATO 2030" gündəliyi və 2022-ci ildə Madriddə qəbul olunan yeni Strateji Konsepsiya bu gün alyansın fəaliyyətinin əsas sütunlarını təşkil edir.
Digər diqqətçəkən məqam isə NATO-nun təhlükə anlayışının dəyişməsidir. Əgər on il əvvəl əsas müzakirələr Rusiya və terrorizmlə mübarizə ətrafında aparılırdısa, bu gün alyansın gündəliyinə Çin, süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, kosmos, kritik infrastrukturun mühafizəsi və müdafiə sənayesinin dayanıqlılığı kimi yeni istiqamətlər daxil olub.
Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi isə bu transformasiyanı sürətləndirən əsas amilə çevrildi. Məhz bu müharibə NATO-nun illərlə müzakirə etdiyi bir çox qərarın qısa müddətdə həyata keçirilməsinə səbəb oldu.
Bütün bunlar göstərir ki, son on ildə keçirilən sammitlər təkcə siyasi bəyanatların qəbul edildiyi görüşlər olmayıb. Bu zirvə toplantıları NATO-nun yeni təhlükəsizlik arxitekturasını formalaşdırıb və alyansın fəaliyyət modelini köklü şəkildə dəyişdirib.
Artıq NATO-nun qarşısında duran əsas vəzifə yeni qərarlar qəbul etməkdən daha çox, qəbul edilmiş öhdəliklərin tam və vaxtında icrasını təmin etməkdir. Çünki gələcək sammitlərin uğuru da məhz son on ildə əsası qoyulan strategiyanın nə dərəcədə həyata keçiriləcəyindən asılı olacaq.
