Bu yazı Modern.az saytında elmlə bağlı dərc olunan 7 məqalənin davamıdır. Buna görə də əsərlərin operativ şəkildə dərc olunmasına görə bütün sayt əməkdaşlarına dərin təşəkkürümü bildirirəm. Bu yazıların 40 mindən çox oxucu tərəfindən oxunması vətəndaşlarımızın elmimizin, xüsusən də Elmlər Akademiyasının taleyi və gələcəyi ilə bağlı maraq və narahatlığını bir daha təsdiqləyir. Bu məqalələrlə bağlı çoxlu rəylər, yeni ideya və təkliflər aldım, buna görə hər kəsə minnətdaram.
Məlumdur ki, ABŞ, Çin, Rusiya, Almaniya kimi ölkələrdə elm əsasən dövlət büdcəsindən maliyyələşir. Bu barədə əvvəlki məqalələrimdə ətraflı məlumat verilib. Sual yaranır ki, niyə elmin əsas sponsoru, konkret desək, özəl sektor deyil, dövlət olmalıdır? Elmin maliyyələşdirilməsini tamamilə özəl sektora keçirmək mümkündürmü? Mən bu suala dərhal cavab verirəm – xeyr! Çalışıb izah edəcəyəm ki, niyə özəl sektor elmin əsas sponsoru ola bilməz və niyə məhz dövlət olmalıdır. Bu gün demək olar ki, bütün dünyada elmin əsas sponsoru dövlətdir. Biznesin və dövlətin məqsədləri tam fərqlidir. Dövlətin əsas məqsədi elmi nailiyyətlərə əsaslanaraq iqtisadiyyatı inkişaf etdirmək, təhlükəsiz dünya, davamlı inkişaf və vətəndaşlara yüksək həyat səviyyəsini təşkil etməkdir. Biznes, nə qədər böyük olsa da, başqa məqsədlər güdür - elmi nailiyyətlərə əsaslanaraq, ondan faydalanmaq və qarşısına gəlir əldə etmək məqsədi qoyur.
"Apple", "Samsung", "Huawei", "Sony" kimi böyük şirkətlər, İlon Musk və Bill Qeyts kimi iş adamlarının şirkətləri geniş sahəni əhatə etsə belə, onlar konkret məqsədlər və mənfəət güdürlər. Digər tərəfdən, dünyada belə iri şirkətlər, iş adamları barmaqla sayılacaq qədərdir və insan fəaliyyətinin bütün sahələrini əhatə edə bilməzlər. Uzaq perspektivləri görən və bu perspektivlərin mahiyyətini dərindən dərk edən insanlar, bir qayda olaraq, Arximed, Aristotel, İsaak Nyuton, Leonard Eyler, İvan Pavlov, Albert Eynşteyn və başqaları kimi şəxslər böyük alimlərə çevrilirlər və ya Avraam Linkoln, Franklin Ruzvelt, Uinston Çörçill, General De Qoll, Mustafa Kamal Atatürk, Heydər Əliyev kimi şəxslər isə böyük dövlət xadimləri olur.
Ona görə də dövlət elmin əsas sponsoru olmalıdır. Üstəlik, elmin böyük kəşfləri və dərin nəticələri, demək olar ki, həmişə dövlətin marağına səbəb olur, məsələn, kosmik nailiyyətlər, termonüvə proseslərinə nəzarət, iqlim dəyişikliyi, təbiətdəki anomal dəyişikliklər və s. Elmdən gələn gəlir isə o qədər əhəmiyyətli ola bilər ki, yalnız dövlət kimi güclü struktur onlardan səmərəli istifadə edib bəşəriyyətin inkişafına yönəldə bilər. Böyük elmi nailiyyətlər sayəsində bəşəriyyət müxtəlif epidemiya və pandemiyaların öhdəsindən gəldi, atomu bəşəriyyətin xidmətinə yönəltdi və arzuolunmaz iqlim dəyişiliklərin qarşısını aldı. Özəl sektor bunu edə bilərdimi, təbii ki, yox. Məhz, bir çox dövlət xadimlərinin uzaqgörənliyi, elmin rolunu dərindən dərk etməkləri Akademiyalarının yaradılmasına və qorunub saxlanmasına səbəb olmuşdur. ABŞ-da Avraam Linkoln, Fransada XIV Lüdovik, Rusiyada Böyük Pyotr, Azərbaycanda Heydər Əliyev. Mən İlon Mask, Bill Qeyts və başqaları kimi tanınmış iş adamlarının ləyaqətini və bəşəriyyətin inkişafına verdikləri töhfələri inkar etmirəm. Təbii ki, insan fəaliyyətinin bəzi sahələri böyük biznesin iştirakı ilə dəstəklənə və inkişaf etdirilə bilər və edilməlidir. Lakin buna baxmayaraq, elmin əsas sponsoru dövlət olmalıdır. Bununla belə, bu heç də demək deyil ki, özəl sektor elmin maliyyələşdirilməsindən uzaq durmalıdır. Əksinə, özəl sektor elmin inkişafı və maliyyələşdirilməsində fəal iştirak etməlidir ki, bu gün dünyanın bir çox aparıcı ölkələrində müşahidə olunur. Özəl sektor tərəfindən elmin maliyyələşdirilməsinin rolu ildən-ilə artmaqdadır, xüsusən də elmin inkişafı və maliyyələşdirilməsində informasiya texnologiyaları sahəsində. Özəl sektor tərəfindən elmə ayrılan vəsaitin ildən-ilə artması elmə inamdır, onun insan fəaliyyətinin demək olar ki, bütün sahələrində faydalı olmaq, biznesə inkişaf gətirmək və təbii ki, gəlir gətirmək qabiliyyətidir, xüsusilə informasiya texnologiyaları sahəsində.
Əgər dövlət elmin əsas sponsorudursa, o zaman eyni dərəcədə vacib başqa bir sual ortaya çıxır. Elmin ölkə üçün cəlbedici və faydalı olması üçün dövlət elmi tədqiqatlara necə vəsait ayırmalıdır. Elmə hər il vəsait ayrılarkən dövlətin imkanları, ehtiyacları nəzərə alınmalıdır, yəni dövlət hansı məqsədləri güdür və nəyi həyata keçirmək lazımdır. Ölkə büdcəsindən ayrılan hər bir qəpik vergi ödəyicilərinin pulu olduğundan Azərbaycanda elmin, o cümlədən, ümumilikdə Milli Elmlər Akademiyası sistemindəki hazırkı vəziyyət təcili islahatların aparılmasını tələb edir. Nəzərə alınmalı olan yeganə məsələ fundamental elmin inkişafı üçün vəsaitin ayrılmasıdır, çünki, birincisi, fundamental elm olmadan ümumilikdə elmin inkişafından danışmaq çətindir, ikincisi, bu gün fundamental elmin sabah nə verəcəyini proqnozlaşdırmaq çətindir. Elmdən qısamüddətli nəticə gözləmək olmaz. Yalnız sadəlövh və cahil insanlar soruşa bilər ki, biz bu gün fundamental elmə vəsait yatırsaq, fundamental elm sabah nə verə bilər. Fundamental elmin nəticələrini bir anda görmək olmaz, lakin onlar bizim dünya anlayışımızı dəyişir, bəşəriyyətə xidmət edir və fundamental elmdən əldə olunan gəlir milyardlarla ölçülür. Çətin ki, fundamental elmlər sahəsində elmi tədqiqatların müxtəlif elm sahələrinin yaxınlaşmasına gətirib çıxaracağını, kosmosu tədqiq etməyə, termonüvə proseslərini idarə etmək vəzifələrinə yaxınlaşmağa, insan genomunu deşifrə etməyə imkan verəcək, dəhşətli xəstəliklərə və epidemiyalara qalib gəlmək, insanların ömrünü artırmaq və s. öncədən görmək mümkün olardı.
Təsəvvür edin, bəşəriyyətin başına nə gələrdi, əgər 1928-ci ildə Alexander Fleming penisilini icad etməsəydi. İndiki dünyanı kompüterlər, mobil telefonlar, internet, elektron poçtsuz təsəvvür etmək olarmı? Bəşəriyyət isə bütün bunları elmə və onun nailiyyətlərinə borcludur. Elm böyük kəşflər və ixtiralarla doludur. Bəzi elmi kəşflər həyatımızı işıqlandırdı (səsli filmlər, rəngli fotoşəkillər, video oyunlar), digərləri daha rahat (elektrik lampaları, buxar mühərriki, nəqliyyat). Bəziləri insanları nüvə reaktoru olan təyyarələrlə, kimyəvi silahlarla, virusların və yeni xəstəliklərin kəşfi ilə qorxudurdu, digərləri isə yeni dərman və antivirusların ixtirası, tomoqrafiya, yeni materialların yaradılması ilə bizə ümid verirdi. Sivilizasiya və bütün bəşəriyyət öz varlığı və inkişafı ilə elmə borcludur. Ona görə də elmin, xüsusən də fundamental elmin inkişafı dövlətin səlahiyyətində olmalıdır, baxmayaraq ki, heç kim özəl sektorun bunda iştirakına mane olmur. Əvvəlki nəşrlərimdə Elmlər Akademiyasında islahatların qaçılmazlığından danışmışdım. Elmlər Akademiyasında aparılan islahatlarda bəziləri elmi-tədqiqat institutlarının ali məktəblərə verilməsini başa düşür və sanki bununla bütün problemlər həll olunur. Bu, qəti şəkildə yanlış yanaşmadır və nəinki elmimizi məhv edəcək, həm də ali təhsilimizə və universitetlərimizə maddi və mənəvi baxımdan böyük problemlər yaradacaq. Məhv etmək həmişə asandır, yaratmaq isə müstəqil Azərbaycanı küldən dirildən görkəmli dövlət xadimi, Ümummilli Lider Heydər Əliyevin bizə vəsiyyət etdiyi böyük nemətdir. Azərbaycan Prezidenti cənab İlham Əliyevin siyasəti və dövlət quruculuğu ən gözəl nümunəsidir ki, biz bunu öyrənməliyik. Cənab Prezidentin siyasəti dağıdılmış şəhərlərimizin, kəndlərimizin, qəsəbələrimizin dirçəlməsinə gətirib çıxarır. Ona görə də biz ondan dərs alıb hələ tam məhv olmayan elmimizi dirçəltməli, dövlətin xidmətinə yönəltməliyik. 2011-ci ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının İllik İclasında iştirak edən Prezident İlham Əliyev demişdir: “Elmi inkişaf etdirmədən müasir dövlət qurmaq mümkün deyil və bizim məqsədimiz prioritetləri düzgün müəyyən etməkdir”. Ona görə də biz bütün səylərimizi sərf etməliyik ki, elm və Elmlər Akademiyası ölkənin mənafeyi naminə səmərəli fəaliyyət göstərsin. Bu gün Azərbaycanda universitetlər sistemində elə bir elmi tətqiqat institut yoxdur ki, elmi nəticələr baxımından, Elmlər Akademiyasının tərkibinə daxil olan analoji qurumların nailiyyətləri və potensialı ilə müqayisə olunsun. Bu, ali məktəblər sistemində elmi-tədqiqat institutlarının əməkdaşlarının birbaşa və ya dolayısı ilə tədris prosesi ilə yüklənməsi ilə bağlı ola bilər ki, bu da xeyli vaxt aparır.
Müxaliflər ABŞ-ı misal gətirə bilərlər, burada demək olar ki, bütün elmi-tədqiqat mərkəzləri universitetlərin tərkibindədir. Fakt budur ki, bu sistem ABŞ-da bir neçə yüz ildir fəaliyyət göstərir və artıq özünü təsdiqləyib. Biz nə etmək istəyirik? 70 il ərzində yaxşı fəaliyyət göstərən sistemi məhv edib və sonra yeni bir sistemi canlandırmaq üçün bir neçə yüz il gözləməliyik. Axı yeni sistemin səmərəli işləyəcəyinə heç kim zəmanət verə bilməz. Bu tam absurddur və bu istiqamətdə getmək, uçuruma addımlamaq kimidir. Bizim üçün kədərli bir dərs olmalıdır Gürcüstan Elmlər Akademiyasının ləğvi nəyə gətirib çıxardı. Tədqiqat institutları universitetlərə verildi və bunun nəticəsi kimi Gürcüstan yüksək inkişaf etmiş elmi itirib və təhsil sektorunda problemlərlə rastlaşdı. Gürcüstan Elmlər Akademiyası bir vaxtlar dünyaya nə gözəl alimlər bəxş etdi - görkəmli riyaziyyatçılar və mexaniklər, SSRİ Elmlər Akademiyasının akademikləri Nikolay Musxelişvili və İlya Vekua, məşhur alimlər - Revaz (dilçi) və Tamaz (riyaziyyatçı) Qamkrelidze qardaşları (hər ikisi SSRİ Elmlər Akademiyasının akademiki) və s. Rusiya, Türkmənistan, Özbəkistan bu istiqamətdə addımlar atsalar da, səhflərini başa düşüb geri qayıtdılar. Ona görə də islahatlar dağıdıcı yox, konstruktiv və yaradıcı olmalıdır.
Azərbaycanda prioritet istiqamətləri müəyyən etmək və səyləri bu sahələrin inkişafına yönəltmək lazımdır. Bu gün dünyada elmin sürətlə inkişaf edən sahələrindən biri də İT sektorudur. Bu gün hər hansı bir elmin, həm fundamental, həm də humanitar sahənin inkişafını İT texnologiyalarından istifadə etmədən təsəvvür etmək çətindir. İT texnologiyaları sayəsində bu gün dünyada nanotexnologiyalar yaranıb və geniş istifadə olunur ki, onlarsız müasir dünyanı təsəvvür etmək çətindir. İT sektoruna qlobal xərclər artıq 5 trilyon dolları keçib. ABŞ və Çin kimi ölkələr bu sahəyə hər il təxminən 200 milyard ABŞ dolları sərmayə qoysalar da, buna baxmayaraq bu sahədə İsveç, Sinqapur, Finlandiya və İsveçrə liderdir. Yalnız beşinci yeri ABŞ tutur. Yuxarıdakı ölkələrin (ABŞ istisna olmaqla) əhalisi Azərbaycanla demək olar ki, eyni, bəlkə də daha azdır. Təəssüf ki, bu gün Azərbaycanda informasiya texnologiyaları sahəsində beynəlxalq maraq doğuran heç bir uğurla öyünə bilmərik.
Bu sahədə aparıcı ölkələrdən biri vaxtilə Rusiyanın ən yoxsul bölgələrindən biri olan Finlandiyadır. Üstəlik, Finlandiyanın meşələrdən başqa heç bir təbii sərvəti yoxdur. Bununla belə, İT-nin inkişafı sayəsində dünyada ən yüksək həyat standartlarından birinə malikdir. Eyni fikri Sinqapur haqqında da demək olar, burada dənizdən başqa təbii sərvətlər praktiki olaraq yoxdur. Bu ölkələrdə tədris prosesinin səmərəli sistemi quruldu (bu, son dərəcə vacibdir), prioritet istiqamətlər düzgün müəyyən edildi və bunun sayəsində onlar arzu etdikləri nəticələrə nail oldular. Ona görə də bu sahə ölkəmizdə prioritet sahəyə çevrilə bilər və gənclərimizin dövlət proqramı çərçivəsində xaricə təhsilə göndərilməsində də prioritet olmalıdır. Azərbaycanda bu gün Elmlər Akademiyası sistemində İT ilə birbaşa əlaqəli olan bir neçə qurum var. Bu qurumların və İT ilə əlaqəli şöbələrin birlikdə işləməsi və bir qlobal məqsədi olması zəruridir. Ayrı-ayrılıqda işləmək, hər kəsin fərqli tapşırıqları yerinə yetirməsi israfçılıqdır və yaxşı heç nə vermir. Biz kiçik ölkəyik və məsələn, Estoniya, Türkiyə və digər aparıcı dövlətlər səviyyəsində İT səviyyəsinə çatmaq üçün bütün səylərimizi birləşdirməliyik. Burada güclü dövlət dəstəyi və Elmlər Akademiyasının əsas rolu olmalıdır. Artıq bu istiqamətdə bizə özünü bəyan etmiş və beynəlxalq elmi ictimaiyyət tərəfindən qəbul edilmiş aparıcı alimlər lazımdır. Bu gün bir çox azərbaycanlı gənclər "Microsoft", "Google" və s. kimi aparıcı İT şirkətlərində işləyir. Aydın məsələdir ki, bu kateqoriyadan olan insanların əmək haqqının aşağı olması səbəbindən onları bu gün Azərbaycanda işə dəvət etmək praktiki olaraq mümkün deyil. Bununla belə, onlar dünyanın aparıcı İT şirkətləri ilə Azərbaycan arasında, xüsusən də Elmlər Akademiyası ilə əlaqələndirici ola bilərdi. Bu cür mütəxəssislərin məlumat bazasının yaradılması və onların imkanlarından istifadə edilməsi məqsədəuyğun olardı. Şübhəsiz ki, bu istiqamətdə geniş beynəlxalq elmi əməkdaşlığın təşkili zəruridir. Belə bir addım çətin deyil, çünki onlayn rabitə rejimləri, on-line, zoom və s. böyük maddi sərmayələr olmadan beynəlxalq əlaqələrin inkişafına kömək edə bilər. Bununla belə, bir neçə aydan sonra aparıcı dövlətlər səviyyəsinə çatacağımızı gözləmək lazım deyil. Bu uzun, lakin zəruri prosesdir və təhsilimizdə və təbii ki, elmdə ciddi islahatlar tələb edir və şübhəsiz ki, ölkəyə böyük gəlirlər gətirəcəkdir. Bir neçə il əvvəl Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev “Neft amilini insan kapitalına köçürək” tezisini irəli sürmüşdür. Bu, İT-nin aparıcı rol oynadığı, iqtisadiyyatın və bütövlükdə ölkənin inkişafına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərəcək insan kapitalıdır. İT sahəsində postsovet ölkələrindən Estoniya böyük uğur qazanıb. Sovet dövründə Azərbaycanda elm nəinki Estoniya səviyyəsindən geri qalmırdı, tam əminliklə deyə bilərəm ki, hətta ondan da üstün olub. O zamanlar müxtəlif elmi konfranslarda dəfələrlə Estoniyada olmuşam və buna əmin olmuşam. SSRİ-nin dağılmasından sonra Estoniya İT-ni prioritet sahə elan etdi, təhsil və elmdə mühüm islahatlar apardı, çox vacib görünən bu sahəyə sərmayə qoyub və böyük uğurlar qazandı. Təbii ki, burada dünyanın ən yaxşı orta təhsil sistemlərindən birinə və İT texnologiyalarının səviyyəsinə malik qonşu Finlandiya mühüm rol oynadı və Estoniyaya kömək etdi. Biz Azərbaycanda da bunu edə bilərik. Bizim vəsaitimiz var, dəstəyə gəlincə, İT sahəsində də lider mövqe tutan qardaş Türkiyənin və artıq müəyyən uğurlara imza atmış digər dost ölkələrin dəstəyindən istifadə edə bilərik. İT-yə əsaslanan dünyaca məşhur Bayraktarları qeyd etmək kifayətdir. Türkiyə uzun illər elmə böyük sərmayələr yatırdığı üçün bu istiqamətdə uğur qazanıb. Hazırda Türkiyə bir elmi tədqiqatçı üçün ildə 180 min ABŞ dolları ayırır. Bu, Rusiyadakı analoji göstəricidən (90 min ABŞ dolları) 2 dəfə çoxdur. Yaxın gələcəkdə Türkiyə elm və texnologiyaya ayrılan xərcləri ÜDM-nin 1,8%-ə çatdırmağı, elm və texnologiya sahəsində çalışan işçilərin sayını isə 300 min nəfərə çatdırmağı planlaşdırır ki, bunun da 200 mini təkcə elm adamları olacaq. Bu, elmi tədqiqatların və texnologiyanın düzgün təşkili sayəsində ölkənin böyük uğurlar qazandığının təsdiqidir. Burada Türkiyədə təhsil sahəsində aparılan islahatları da vurğulamaq lazımdır ki, bunun sayəsində ölkədə tanınmış liseylər - Robert Kolleci, Alman və Qalatasaray liseyləri, Boğaziçi, Bilkənt, Koç, Yaxın Şərq Texniki universitetləri fəaliyyət göstərir. XX əsrin 80-ci illərinin sonlarını xatırlayaq: Azərbaycan fundamental elminin nə qədər böyük potensialı var idi. Təəssüf ki, çoxunu itirmişik. Yalnız 80-ci illərin sonu, 90-cı illərin əvvəllərində onlarla fəal alim, riyaziyyatçı, fizik və kimyaçı Azərbaycanı tərk etdi. Sevindirici haldır ki, onların bir çoxu qardaş Türkiyədə məskunlaşıb və onun fundamental elminin inkişafına həqiqətən töhfə veriblər. Ancaq ruhdan düşməməliyik. Əgər xalq bir vaxtlar yaxşı alimlər yaradıbsa, o zaman bunun bir daha təkrarlanmasına kömək etmək lazımdır.
Azərbaycan ildə ÜDM-in 0,2%-ni elmi tədqiqatlara ayırır ki, bu da son dərəcə aşağı göstəricidir. Prioritet sahələri müəyyən etmək və onların inkişafına, ilk növbədə, İT sektoruna vəsait ayırmaq lazımdır. Finlandiyanın, Sinqapurun və digər ölkələrin keçdiyi yol elmimizi dirçəltmək, dövlətə xidmət etmək və iqtisadiyyatı inkişaf etdirmək üçün tamamilə bizim səlahiyyətimizdədir. Digər prioritet elmi sahələr bizim artıq zəmin və nailiyyətlərimiz olan sahələr ola bilər. Məsələn, Xəzər dənizinin sərvətlərinin kəşfiyyatı da prioritet ola bilər. Bu günlərdə Rusiya Elmlər Akademiyasının prezidenti, akademik A.M.Sergeyev AMEA-da olmuşdur. Belə tədqiqatların birgə aparılması ilə bağlı ilkin razılıq əldə edilmişdir. Rusiya və Azərbaycanın Xəzər dənizinin kəşfiyyatında dərin elmi təcrübəsi var, ona görə də iki ölkənin elmi səylərini və mövcud potensialını birləşdirmək məqsədəuyğun olardı. Elmin vəzifəsi təkcə onun inkişafı deyil, həm də ondan cəmiyyətin və ümumiyyətlə, bütün bəşəriyyətin rifahı üçün necə istifadə etməkdir. Göründüyü kimi, yaxın vaxtlarda Milli Elmlər Akademiyasına seçkilər keçiriləcək ki, bu da son illərdə “yaşlanan” akademiklərin və müxbir üzvlərin orta yaş həddi artıq 75-i keçir. Lakin bu boşluğu doldurmaq üçün gənc alimləri tələsik seçməyə ehtiyac yoxdur. Seçkilərin necə keçirilməsi ilə bağlı dəqiq şərtlər qoymaq lazımdır. Bu barədə əvvəlki nəşrlərdə yazmışdım ki, namizədin doktorluq dissertasiyasını müdafiə etdikdən sonra nə etdiyini, Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçildiyini və ya hansı elmi nəticələr aldığını, hansı elmi kadrlar hazırladığını başa düşmək vacibdir. Digər tərəfdən, yaşı 50-55-dən yuxarı olmayan alimlər üçün, xüsusi olaraq müxbir üzvlər üçün bir neçə vakant yer elan etmək olar və bu seçkilər ayrıca keçirilməlidir. Akademiklərin müxbir üzvlər arasından seçilməsi prinsipinə ciddi əməl etmək lazımdır (xoşbəxtlikdən Milli Elmlər Akademiyasının Nizamnaməsində bu var). Məlumdur ki, elm yalnız ona səmimiyyətlə xidmət edənlərin qarşısında böyük perspektivlər açır. Bu cür perspektivlər dövlətin bütün sahələrinin inkişafına töhfə verir və biz gənc, inkişaf edən ölkə kimi belə şansı əldən verməməliyik.
Qurani-Kərimdə deyilir ki, bütün səmavi kitablar arasında insana əsas çağırış bilik toplamaq və elmləri dərk etmək istəyidir. Buna görə də təsadüfi deyil ki, Peyğəmbərimizin hədislərindən birində deyilir:
“Cənnətə gedən müxtəlif yollar var, amma ən qısası elm və təhsil üzərindən keçir”.
Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının Parlament Məclisinin Baş katibi, AMEA-nın akademiki, Ümümdünya elmlər Akademiyasının üzvü Asəf Hacıyev
