Bu gün-9 iyul Azərbaycanda diplomatik xidmət orqanları əməkdaşlarının peşə bayramı günüdür. Hər il qeyd olunan bu tarix təkcə Azərbaycan diplomatiyasının keçdiyi tarixi yolu xatırlamaq üçün deyil, həm də onun dövlətin taleyini müəyyən edən mühüm mərhələlərdə oynadığı rolu yenidən dəyərləndirmək üçün əlamətdar gündür.
Azərbaycan diplomatiyasının son onilliklərdə qazandığı ən böyük uğurlardan biri, şübhəsiz ki, 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi oldu. Bu müharibə hərbi qələbə ilə yadda qalsa da, onun görünməyən cəbhəsi – diplomatik mübarizə də ən az döyüş meydanındakı uğurlar qədər həlledici rol oynadı. Çünki müasir müharibələrdə qələbə yalnız silah gücü ilə deyil, beynəlxalq hüququn, siyasi iradənin, informasiya savaşının və peşəkar diplomatiyanın vəhdəti ilə qazanılır.
44 gün ərzində Azərbaycan Ordusu işğal altındakı torpaqları azad etdiyi vaxt, diplomatik nümayəndəliklər dünyanın müxtəlif paytaxtlarında ölkənin haqlı mövqeyini müdafiə edir, Xarici İşlər Nazirliyi beynəlxalq təşkilatlarla intensiv təmaslar qurur, Prezident İlham Əliyev isə aparıcı dünya mediasına verdiyi müsahibələrlə Azərbaycanın hüquqi arqumentlərini qlobal auditoriyaya çatdırırdı. Döyüş meydanında əldə olunan hər uğur diplomatik müstəvidə siyasi üstünlüyə çevrilir, beynəlxalq hüquqa söykənən mövqe isə Azərbaycanın legitimliyini daha da möhkəmləndirirdi.
Bəs 44 günlük Vətən müharibəsində Azərbaycan diplomatiyası hansı sınaqlardan keçdi? Xarici siyasətin uzun illər ərzində formalaşdırılan prinsipləri müharibənin taleyinə necə təsir göstərdi? Dünya paytaxtlarında görünməyən diplomatik mübarizə hansı nəticələri verdi və bu təcrübə Azərbaycan diplomatiyasının tarixində hansı yeri tutur?
Modern.az Diplomatiya Günü münasibətilə 44 günlük Vətən Müharibəsində Azərbaycan diplomatiyasının rolunu araşdırıb.
Diplomatiyanın görünməyən hazırlığı – 44 günün əsası necə qoyuldu?
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixinin ən mühüm hadisələrindən biri kimi yadda qaldı. Qırx dörd gün davam edən hərbi əməliyyatlar nəticəsində Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin böyük hissəsi işğaldan azad edildi, 10 noyabr üçtərəfli Bəyanatı ilə isə münaqişənin siyasi xəritəsi tamamilə dəyişdi. Lakin bu qələbəyə yalnız cəbhə xəttindən baxmaq hadisələrin tam mənzərəsini göstərmir. Müharibənin taleyini müəyyənləşdirən ikinci cəbhə diplomatiya idi.
44 gün ərzində Azərbaycan Ordusu döyüş meydanında irəlilədiyi saatlarda, Bakının diplomatik korpusu da dünyanın müxtəlif paytaxtlarında eyni intensivliklə çalışırdı. Xarici İşlər Nazirliyi, xaricdəki diplomatik nümayəndəliklər, dövlət başçısının beynəlxalq təmasları və informasiya siyasəti vahid strategiyanın tərkib hissəsinə çevrilmişdi. Bu strategiyanın əsas məqsədi hərbi əməliyyatların beynəlxalq hüquq müstəvisində əsaslandırılması, münaqişənin genişlənməsinin qarşısının alınması və Azərbaycanın mövqeyinin beynəlxalq auditoriyaya çatdırılması idi. Ancaq bu diplomatik uğurun başlanğıc nöqtəsi 27 sentyabr 2020-ci il deyildi.
Otuz illik hazırlığın nəticəsi
Azərbaycanın müharibə dövründə nümayiş etdirdiyi diplomatik çeviklik uzun illər ərzində qurulan xarici siyasətin məntiqi nəticəsi idi. 1994-cü ildə atəşkəs əldə olunduqdan sonra rəsmi Bakı Qarabağ məsələsini beynəlxalq hüququn prinsipləri əsasında gündəmdə saxlamağa çalışdı. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri Azərbaycanın əlində mühüm hüquqi baza yaratsa da, onların icra olunmaması göstərirdi ki, hüquqi üstünlük təkbaşına siyasi nəticə vermir.
Məhz buna görə də Azərbaycan növbəti illərdə xarici siyasətini yalnız Qarabağ mövzusu üzərində qurmadı. Enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat dəhlizləri, regional əməkdaşlıq və çoxtərəfli diplomatiya xarici siyasətin əsas istiqamətlərinə çevrildi. Bakı–Tbilisi–Ceyhan ixrac neft kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu kimi layihələr Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətini artırmaqla yanaşı, ölkəni beynəlxalq tərəfdaşlar üçün strateji aktora çevirdi.
Keçmiş xarici işlər naziri Tofiq Zülfüqarov müxtəlif müsahibələrində dəfələrlə vurğulayıb ki, 2020-ci ilin payızında əldə olunan nəticələri yalnız hərbi uğur kimi qiymətləndirmək doğru olmazdı. Onun fikrincə, Azərbaycan uzun illər ərzində elə diplomatik mühit formalaşdırmışdı ki, müharibə başlayanda heç bir böyük güc Ermənistanın gözlədiyi kimi Azərbaycana qarşı vahid siyasi cəbhə yarada bilmədi. Sabiq nazir hesab edir ki, balanslaşdırılmış xarici siyasət Azərbaycana həm Ankara, həm Moskva, həm də Qərb paytaxtları ilə dialoqu eyni vaxtda davam etdirməyə imkan verdi.
Bu qiymətləndirmə 44 günlük müharibədə diplomatiyamızın rolunu anlamaq üçün mühüm açardır. Çünki hərbi əməliyyatlar başlamazdan əvvəl Azərbaycanın əsas uğurlarından biri məhz beynəlxalq münasibətlər sistemində etibarlı tərəfdaş imici qazanması idi.
Balans siyasəti: risklərin idarə olunması
2020-ci ilin payızında Cənubi Qafqaz təkcə regional deyil, həm də qlobal güclərin maraqlarının toqquşduğu məkan idi. Türkiyə NATO üzvü kimi Azərbaycanın ən yaxın strateji müttəfiqi idi. Rusiya regionun ən təsirli hərbi-siyasi aktoru olaraq qalırdı. ABŞ və Avropa İttifaqı isə enerji təhlükəsizliyi və regional sabitlik baxımından Cənubi Qafqazı diqqətdə saxlayırdı.
Belə mürəkkəb geosiyasi şəraitdə Azərbaycanın əsas vəzifəsi bu güclərdən hər hansı biri ilə açıq qarşıdurmaya girmədən milli maraqlarını təmin etmək idi.
Məhz burada balanslaşdırılmış xarici siyasət özünü göstərdi. Dövlətimiz Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyi daha da dərinləşdirərkən, rəsmi Moskva ilə siyasi dialoqu qorudu. Avropa İttifaqı ilə enerji əməkdaşlığı genişləndirildi, ABŞ-lə təhlükəsizlik məsələləri üzrə təmaslar davam etdirildi. Bu yanaşma müharibə başlayanda Azərbaycanın diplomatik manevr imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırdı.
Tovuz hadisələri: diplomatik xəbərdarlıq
2020-ci ilin iyulunda Tovuz istiqamətində baş verən döyüşlər sonrakı hadisələrin xəbərçisi idi. Maraqlıdır ki, Ermənistan bu dəfə Qarabağda deyil, dövlət sərhədində təxribat törətmişdi. Bu, beynəlxalq enerji və nəqliyyat marşrutlarının yaxınlığında gərginlik yaratmaq cəhdi kimi də qiymətləndirildi.
Tovuz hadisələrindən sonra Azərbaycanın diplomatik fəaliyyəti daha da intensivləşdi. Xarici tərəfdaşlarla təmaslar artırıldı, beynəlxalq təşkilatlara məlumatlar təqdim edildi və Ermənistanın addımlarının regional təhlükəsizliyə yaratdığı risklər izah olundu.
Bir çox ekspertlərin fikrincə, məhz həmin dövrdə Azərbaycanın diplomatik institutları mümkün genişmiqyaslı qarşıdurma ssenarisinə hazırlaşmağa başlamışdı.
Ermənistanın strateji səhvi
Müharibə ərəfəsində Ermənistan rəhbərliyi beynəlxalq vəziyyəti düzgün qiymətləndirə bilmədi. İrəvan hesab edirdi ki, genişmiqyaslı döyüşlər başlayacağı təqdirdə böyük dövlətlər dərhal hərbi əməliyyatların dayandırılması üçün Azərbaycana ciddi təzyiq göstərəcəklər.
Lakin Ermənistan bir mühüm məqamı nəzərdən qaçırmışdı: döyüşlər Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisində gedəcəkdi. Bu isə hüquqi baxımdan vəziyyəti kökündən dəyişirdi. Məhz buna görə müharibənin ilk günlərindən Azərbaycan beynəlxalq hüquqa söykənən mövqeyini ardıcıl şəkildə müdafiə edə bildi.
Bu üstünlük sonrakı 44 gün ərzində diplomatik mübarizənin əsas dayaqlarından birinə çevrildi.
Dünya paytaxtlarında görünməyən savaş – Azərbaycan diplomatiyası 44 gündə necə üstünlük qazandı?
2020-ci il sentyabrın 27-də erməni tərəfi əks-hücumlarına başladı və ilk atəş səsləri eşidiləndə beynəlxalq müşahidəçilərin əksəriyyəti hesab edirdi ki, müharibə bir neçə gün davam edəcək və böyük dövlətlərin təzyiqi ilə tərəflər yenidən danışıqlar masasına qaytarılacaq. Son otuz ildə Qarabağ ətrafında baş verən bütün hərbi eskalasiyalar məhz belə başa çatmışdı. Lakin bu dəfə ssenari fərqli idi.
Azərbaycan əks-hücum əməliyyatlarını təkcə cəbhədə deyil, diplomatik müstəvidə də əvvəlcədən hazırlanmış strategiya əsasında aparırdı. Rəsmi Bakı anlayırdı ki, döyüş meydanında qazanılan uğur beynəlxalq siyasi dəstəklə müşayiət olunmasa, hərbi üstünlük uzunömürlü olmaya bilər. Buna görə də müharibənin ilk saatlarından etibarən diplomatik fəaliyyət maksimum intensivliyə keçirildi.
Hüquqi üstünlük diplomatik üstünlüyə necə çevrildi?
Müharibənin ilk günlərində Ermənistan rəhbərliyi beynəlxalq təşkilatları və böyük dövlətləri prosesə fəal müdaxiləyə çağırırdı. İrəvanın əsas arqumenti regionda humanitar böhran yarandığı və döyüşlərin dərhal dayandırılmasının vacibliyi idi. Azərbaycan isə fərqli xətt seçdi. Rəsmi Bakı bütün çıxışlarında eyni tezisi irəli sürürdü: Azərbaycan öz beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisində antiterror və hərbi əməliyyatlar aparır, məqsəd isə BMT Təhlükəsizlik Şurasının otuz ilə yaxındır icra olunmayan qətnamələrinin faktiki həyata keçirilməsidir.
Bu arqument təsadüfi seçilməmişdi. Beynəlxalq hüquqda dövlətin öz ərazi bütövlüyünü təmin etmək hüququ geniş qəbul olunan prinsipdir. Azərbaycanın diplomatik nümayəndəlikləri də məhz bu hüquqi baza üzərində fəaliyyət qururdu.
Politoloq Fərhad Məmmədov sonrakı qiymətləndirmələrində qeyd edib ki, müharibə günlərində Bakının əsas üstünlüyü emosional ritorikadan uzaq duraraq hüquqi arqumentlərə söykənməsi idi. Onun fikrincə, Azərbaycanın mövqeyi dəyişməz qaldığı üçün beynəlxalq tərəfdaşlar da hadisələrə daha praqmatik yanaşmağa başladılar.
Prezident İlham Əliyevin müsahibələri: informasiya diplomatiyasının yeni modeli
44 günlük müharibənin ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri Prezident İlham Əliyevin beynəlxalq mediaya verdiyi silsilə müsahibələr idi.Əvvəlki münaqişələrdən fərqli olaraq, Azərbaycan dövlət başçısı dünyanın aparıcı televiziya kanalları və qəzetləri ilə birbaşa ünsiyyət qurmağa üstünlük verdi. BBC, France 24, Al Jazeera, Nikkei Asia, RAI, ARD, CNN Türk, TRT World, Fox News və digər media qurumlarına verilən müsahibələr təkcə informasiya xarakteri daşımırdı. Onlar diplomatik strategiyanın mühüm elementi idi.Bu müsahibələr vasitəsilə Azərbaycan üç əsas məqsədə nail olmağa çalışırdı. Birincisi, Ermənistanın irəli sürdüyü ittihamlara operativ cavab vermək. İkincisi, beynəlxalq auditoriyaya Azərbaycanın hüquqi arqumentlərini birbaşa çatdırmaq. Üçüncüsü isə informasiya müharibəsində təşəbbüsü ələ almaq. Siyasi şərhçi Rasim Musabəyov hesab edir ki, bu müsahibələr Azərbaycanın diplomatik uğurunun mühüm komponentlərindən biri idi. Onun fikrincə, Prezident İlham Əliyev xarici jurnalistlərin ən çətin suallarını cavablandırmaqla beynəlxalq ictimai rəyə təsir göstərməyi bacardı və Ermənistanın uzun illər formalaşdırdığı informasiya üstünlüyünü ciddi şəkildə sarsıtdı.
Türkiyə amili: siyasi dəstəkdən diplomatik koordinasiyaya
44 günlük müharibənin diplomatik mənzərəsini Türkiyənin mövqeyi olmadan təsəvvür etmək mümkün deyil.Ankara müharibənin ilk günündən Azərbaycanın yanında olduğunu açıq bəyan etdi. Lakin bu dəstək yalnız siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmırdı. Türkiyə beynəlxalq təşkilatlarda, ikitərəfli görüşlərdə və müxtəlif platformalarda Azərbaycanın beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqeyini müdafiə edirdi.
O dövrdə Türkiyənin xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu dəfələrlə bəyan etmişdi ki, Qarabağ münaqişəsinin həlli işğalın aradan qaldırılmasından keçir və Ankara Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü qeyd-şərtsiz dəstəkləyir.
Keçmiş səfir Ramiz Həsənov sonrakı müsahibələrində bu koordinasiyanı Azərbaycanın diplomatik üstünlüklərindən biri kimi qiymətləndirərək qeyd edib ki, Ankara ilə Bakı arasında nümayiş etdirilən siyasi birlik regionda qüvvələr balansına birbaşa təsir göstərdi və Ermənistanın beynəlxalq dəstək toplamaq imkanlarını məhdudlaşdırdı.
Moskvanın mövqeyi: balansı qorumaq cəhdi
Müharibənin gedişində ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri Rusiyanın hansı mövqe tutacağı idi. Ermənistan KTMT üzvü olsa da, Moskva münaqişəyə birbaşa müdaxilə etmədi. Bunun əsas səbəblərindən biri döyüşlərin Ermənistanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisində deyil, Azərbaycanın işğal olunmuş torpaqlarında aparılması idi. Bu hüquqi reallıq Rusiyanın manevr imkanlarını da müəyyənləşdirirdi.
Keçmiş xarici işlər naziri Tofiq Zülfüqarov bu məqamı şərh edərkən bildirib ki, Azərbaycanın diplomatik hazırlığı məhz belə ssenariləri nəzərə alırdı. Onun fikrincə, Bakı müharibəni elə hüquqi çərçivədə aparırdı ki, üçüncü dövlətlərin hərbi müdaxiləsi üçün əsas yaranmırdı.
ATƏT-in Minsk qrupu niyə təsirsiz qaldı?
Müharibənin gedişində daha bir diqqətçəkən məqam ATƏT-in Minsk qrupunun faktiki olaraq prosesə təsir göstərə bilməməsi idi. Təxminən otuz ilə yaxın müddətdə Qarabağ münaqişəsinin əsas vasitəçilik formatı kimi təqdim olunan bu mexanizm 44 günlük müharibə zamanı real nəticə ortaya qoya bilmədi. Politoloq Zaur Şiriyev hesab edir ki, bunun əsas səbəbi Minsk qrupunun illər ərzində status-kvonun dəyişməsinə nail ola bilməməsi idi. Onun fikrincə, 2020-ci ilin payızında hərbi reallıq diplomatik prosesləri üstələdi və vasitəçilik mexanizmi yeni şəraitə uyğunlaşa bilmədi.
Xarici İşlər Nazirliyinin "görünməyən" işi
Müharibə dövründə diqqət daha çox cəbhədəki hadisələrə yönəlsə də, Azərbaycanın diplomatik nümayəndəlikləri demək olar ki, fasiləsiz iş rejimində fəaliyyət göstərirdi.
Xarici İşlər Nazirliyi gündəlik brifinqlər keçirir, beynəlxalq təşkilatlara məlumatlar təqdim edir, xarici jurnalistlərlə işləyir, Azərbaycanın mövqeyini izah edən sənədlər yayırdı. Xaricdəki səfirliklər isə fəaliyyət göstərdikləri ölkələrin hökumətləri, parlamentləri, analitik mərkəzləri və media qurumları ilə intensiv əlaqələr saxlayırdı.
Bu koordinasiya sayəsində Azərbaycanın mövqeyi beynəlxalq informasiya məkanında ardıcıl və vahid şəkildə təqdim olunurdu.
Diplomatiya və hərbi uğur – paralel irəliləyən iki xətt
44 günlük müharibənin gedişi göstərdi ki, hərbi əməliyyatlar və diplomatik fəaliyyət bir-birindən ayrı proseslər deyildi. Cəbhədə qazanılan hər uğur diplomatik masada Azərbaycanın mövqeyini gücləndirir, diplomatik arqumentlər isə hərbi əməliyyatların legitimliyini beynəlxalq auditoriyaya izah edirdi.
Bu qarşılıqlı əlaqə xüsusilə oktyabrın ikinci yarısından etibarən daha aydın görünməyə başladı. Füzuli, Zəngilan və Qubadlının azad olunması təkcə hərbi deyil, siyasi baxımdan da yeni reallıq formalaşdırdı. Beynəlxalq aktorlar artıq münaqişəyə əvvəlki prizmadan baxa bilmirdilər. Məhz bu mərhələdə diplomatik təşəbbüs tədricən Azərbaycanın əlinə keçməyə başladı.
Şuşadan 10 noyabra – diplomatiyanın qələbəni rəsmiləşdirdiyi günlər
44 günlük Vətən müharibəsinin son on günü həm cəbhədə, həm də diplomatik müstəvidə hadisələrin ən sürətli inkişaf etdiyi dövr idi. Oktyabrın sonlarından etibarən Azərbaycan Ordusu ardıcıl uğurlar qazanır, Ermənistan isə həm hərbi, həm də siyasi baxımdan ciddi böhran yaşayırdı. Məhz bu mərhələdə diplomatiya artıq döyüş meydanında formalaşan reallığın siyasi sənədə çevrilməsi vəzifəsini daşıyırdı. Artıq müzakirə olunan əsas sual müharibənin necə bitəcəyi deyil, hansı şərtlərlə başa çatacağı idi.
Şuşa – təkcə hərbi yox, diplomatik dönüş nöqtəsi
2020-ci il noyabrın 8-də Şuşanın azad olunması müharibənin taleyini dəyişən hadisə kimi tarixə düşdü. Şəhərin strateji mövqeyi hər kəsə məlum idi. Lakin onun diplomatik əhəmiyyəti bəzən kifayət qədər qiymətləndirilmir.
Şuşanın azad edilməsindən sonra Ermənistanın danışıqlarda əvvəlki mövqeyini qoruması faktiki olaraq mümkünsüz idi. Xankəndinə gedən əsas yüksəkliklərin nəzarətə götürülməsi döyüş meydanındakı üstünlüyü tamamilə Azərbaycanın xeyrinə dəyişmişdi.
Politoloq Zaur Şiriyev müxtəlif çıxışlarında qeyd edib ki, Şuşanın azad olunması hərbi uğur olmaqla yanaşı, diplomatik masadakı qüvvələr nisbətini də kökündən dəyişdi. Onun fikrincə, həmin gündən sonra danışıqlar artıq əvvəlki status-kvonun saxlanılması deyil, yeni reallığın qəbul edilməsi üzərində qurulurdu.
Məhz buna görə noyabrın 8-i təkcə hərbi tarixdə deyil, Azərbaycan diplomatiyasının dönüş nöqtəsi kimi də qiymətləndirilə bilər.
Moskva danışıqları: hərbi üstünlük siyasi nəticəyə çevrilirdi
Şuşanın azad edilməsindən sonra diplomatik təmaslar daha da intensivləşdi. Bakı, Moskva və digər paytaxtlar arasında telefon danışıqları demək olar ki, fasiləsiz davam edirdi.
Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov sonrakı açıqlamalarında etiraf edirdi ki, noyabrın ilk günlərində danışıqlar son dərəcə gərgin şəraitdə aparılırdı və tərəflərin mövqeləri hərbi vəziyyətin dəyişməsi ilə paralel şəkildə yenilənirdi.
Burada diqqət çəkən əsas məqam ondan ibarət idi ki, diplomatik masadakı şərtləri artıq döyüş meydanında yaranmış reallıq müəyyən edirdi.
Azərbaycan əvvəlki illərdən fərqli olaraq danışıqlara güzəşt istəyən tərəf kimi deyil, üstün mövqedən çıxış edən dövlət kimi qatılmışdı.
10 noyabr Bəyanatı – diplomatik qələbənin hüquqi təsdiqi
2020-ci il noyabrın 10-na keçən gecə imzalanan üçtərəfli Bəyanat müharibənin siyasi yekunu oldu. Sənədin hər bir bəndi əslində döyüş meydanında əldə olunan nəticələrin diplomatik müstəvidə rəsmiləşdirilməsi idi. Ən diqqətçəkən məqamlardan biri Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının hərbi əməliyyat aparılmadan Azərbaycana qaytarılması idi. Bu, klassik diplomatiyanın uğuru hesab olunur. Əgər müharibə davam etsəydi, həmin rayonların azad olunması üçün əlavə hərbi əməliyyatlar qaçılmaz ola bilərdi. Lakin diplomatik razılaşma nəticəsində bu məqsədə insan itkisi olmadan nail olundu.
Sabiq xarici işlər naziri Tofiq Zülfüqarov sonrakı müsahibələrində dəfələrlə vurğulayıb ki, 10 noyabr Bəyanatı təkcə hərbi qələbənin nəticəsi deyil, həm də düzgün hesablanmış diplomatik strategiyanın məntiqi yekunu idi. Onun fikrincə, beynəlxalq hüquqa söykənən mövqe və balanslaşdırılmış xarici siyasət Azərbaycanın hərbi üstünlüyünü siyasi sənədə çevirməsinə imkan verdi.
Niyə heç kim müharibəyə müdaxilə etmədi?
44 günlük müharibə ilə bağlı bu gün də ən çox verilən suallardan biri budur.Niyə böyük dövlətlər əvvəlki illərdə olduğu kimi prosesi dayandıra bilmədilər? Bu sualın cavabı təkcə hərbi vəziyyətlə bağlı deyildi. Azərbaycan münaqişəni beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində aparırdı. Bu isə hüquqi baxımdan üçüncü tərəflərin manevr imkanlarını məhdudlaşdırırdı. Digər tərəfdən, Bakı nə Moskva, nə Ankara, nə də Qərb paytaxtları ilə münasibətləri kəskinləşdirəcək addımlar atmadı.
Keçmiş səfir Həsən Həsənov müxtəlif çıxışlarında qeyd edib ki, Azərbaycanın uzun illər ərzində qurduğu çoxtərəfli xarici siyasət məhz belə kritik məqamlar üçün hesablanmışdı. Onun fikrincə, müxtəlif güc mərkəzləri ilə etimada əsaslanan münasibətlər ölkənin diplomatik dayanıqlığını artırmışdı.
Azərbaycan diplomatiyasını ekspertlər necə qiymətləndirirlər?
44 günlük müharibədən sonrakı illərdə həm yerli, həm də xarici ekspertlərin qiymətləndirmələrində ortaq məqam diqqəti cəlb edir: Azərbaycanın hərbi uğuru diplomatik hazırlıqla tamamlanmışdı.
Politoloq Fərhad Məmmədov hesab edir ki, rəsmi Bakı müharibə boyu əsas tezisini dəyişmədən qorudu – söhbət işğal altındakı ərazilərin azad edilməsindən gedirdi və bu mövqe beynəlxalq hüquqa əsaslanırdı. Onun fikrincə, məhz bu ardıcıllıq Azərbaycanın beynəlxalq arenada əlavə üstünlük qazanmasına şərait yaratdı.
Siyasi şərhçi Rasim Musabəyov isə diqqəti informasiya diplomatiyasına yönəldir. Onun qənaətinə görə, Prezident İlham Əliyevin xarici mediaya verdiyi çoxsaylı müsahibələr beynəlxalq ictimai rəyin formalaşmasına ciddi təsir göstərdi və Ermənistanın uzun illər ərzində qurduğu informasiya narrativini zəiflətdi.
Türkiyənin o zamankı xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu isə 10 noyabr Bəyanatını şərh edərkən Azərbaycanın beynəlxalq hüquqa əsaslanan mübarizəsinin nəticə verdiyini və bölgədə yeni reallığın yarandığını bəyan etmişdi.
Bu fikirlər göstərir ki, müxtəlif siyasi mərkəzlərdən olan ekspertlər fərqli baxışlara malik olsalar da, Azərbaycanın diplomatik hazırlığının müharibənin nəticələrinə təsiri barədə oxşar qənaəti bölüşürlər.
Müharibə bitdi, diplomatiya davam etdi
10 noyabr Bəyanatı ilə hərbi əməliyyatlar dayansa da, Azərbaycanın diplomatik fəaliyyəti yeni mərhələyə qədəm qoydu. Artıq gündəmdə yeni məsələlər vardı:
-Ermənistanla sülh sazişi
-sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyası
-Zəngəzur dəhlizi ətrafında danışıqlar
-Qarabağın bərpasına beynəlxalq dəstəyin cəlb edilməsi
mina təhlükəsinə qarşı beynəlxalq əməkdaşlıq.
Başqa sözlə, 44 günlük müharibə diplomatiyanın sonu deyil, yeni mərhələsinin başlanğıcı oldu.
Sonda qeyd etmək lazımdır ki, 44 günlük Vətən müharibəsi göstərdi ki, müasir müharibələr yalnız silahla qazanılmır. Hərbi qələbənin davamlı siyasi nəticəyə çevrilməsi üçün güclü diplomatik hazırlıq, beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqe və effektiv informasiya siyasəti ən azı cəbhədəki uğurlar qədər vacibdir.
Azərbaycanın təcrübəsi bunu aydın şəkildə nümayiş etdirdi. Dövlət müharibəyə yalnız hərbi deyil, siyasi və diplomatik baxımdan da hazır idi. Balanslaşdırılmış xarici siyasət, strateji tərəfdaşlıqlar, enerji diplomatiyası və beynəlxalq hüquqa söykənən ardıcıl arqumentasiya nəticəsində Bakı döyüş meydanında əldə etdiyi üstünlüyü danışıqlar masasında da qorumağı bacardı.
Bu baxımdan 44 günlük Vətən müharibəsi təkcə hərbi zəfər deyil, həm də müasir Azərbaycan diplomatiyasının ən mühüm sınağı və uğuru kimi tarixə düşdü.
