20 sentyabr 1994-cü il Azərbaycanın müasir tarixində yalnız böyük neft sazişinin imzalandığı tarix deyil. Bu tarix müstəqil Azərbaycanın iqtisadi modelinin, enerji siyasətinin və dünya iqtisadi sisteminə inteqrasiyasının əsas təməllərindən birinin qoyulduğu gün kimi yadda qaldı.
Həmin gün Bakının “Gülüstan” sarayında imzalanan və sonradan “Əsrin müqaviləsi” adlandırılan saziş Azərbaycan, ABŞ, Böyük Britaniya, Rusiya, Türkiyə, Norveç və Səudiyyə Ərəbistanını təmsil edən 11 şirkətin iştirakı ilə bağlandı. Saziş “Azəri”, “Çıraq” və “Günəşli” yataqlarının dərinlikdə yerləşən hissəsinin birgə işlənməsini və hasilatın pay bölgüsünü nəzərdə tuturdu. Müqavilə Milli Məclis tərəfindən dekabrın 12-də ratifikasiya edildi və qüvvəyə mindi.
Bu müqavilənin əhəmiyyətini anlamaq üçün 1994-cü ilin Azərbaycanına qayıtmaq lazımdır.
1994-cü ilin Azərbaycanı: böyük sərvət, amma böyük imkan çatışmazlığı
Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycan çox ağır iqtisadi və siyasi şəraitlə üz-üzə idi. Ermənistanla müharibə, ərazilərin işğalı, qaçqın və məcburi köçkün problemi, iqtisadi tənəzzül, yüksək inflyasiya, istehsalın azalması və investisiya çatışmazlığı ölkənin qarşısında ciddi problemlər yaradırdı.
Azərbaycanın Xəzərdə böyük neft ehtiyatlarına malik olması isə özlüyündə kifayət etmirdi. Bu yataqların müasir texnologiyalarla işlənməsi üçün milyardlarla dollar investisiya, texniki imkanlar və beynəlxalq şirkətlərin iştirakı lazım idi.
Prezident İlham Əliyev sonrakı çıxışlarında həmin dövrü xatırlayarkən Azərbaycanın xəzinəsinin boş olduğunu, iqtisadiyyatın ağır vəziyyətdə olduğunu və xarici investorların ölkəyə cəlb edilməsinin böyük siyasi və diplomatik bacarıq tələb etdiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, 1994-cü ildə imzalanan müqavilə Azərbaycan üçün dönüş nöqtəsinə çevrildi. Burada Heydər Əliyevin siyasi qərarı xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
Heydər Əliyev və “Əsrin müqaviləsi”: əsas məsələ investor cəlb etmək deyil, şərtləri qorumaq idi
Heydər Əliyev 1993-cü ildə hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra qarşısında duran əsas məsələlərdən biri ölkədə sabitliyin təmin edilməsi və iqtisadiyyatın dirçəldilməsi idi.
Neft strategiyasının əsas məntiqi sadə idi: Azərbaycanın sərvətini müasir texnologiyalar və xarici kapital vasitəsilə hasil etmək, onu dünya bazarlarına çıxarmaq və əldə olunan gəlirləri dövlətin inkişafına yönəltmək. Lakin bunun üçün sadəcə xarici şirkətləri Azərbaycana gətirmək kifayət deyildi. Müqavilənin şərtlərinin Azərbaycan üçün qəbulolunan olması da əsas məsələ idi.
İlham Əliyev 2017-ci ildə “Əsrin müqaviləsi”nin 23 illiyinə həsr olunmuş çıxışında 1994-cü il danışıqlarının son mərhələsinin Houston şəhərində bir aydan çox davam etdiyini xatırladıb. O bildirib ki, həmin danışıqlarda Azərbaycanın milli maraqlarının maksimum qorunması əsas məqsədlərdən biri olub.
Bu baxımdan “Əsrin müqaviləsi”nin mahiyyəti yalnız neft şirkətlərinin Azərbaycana gətirilməsi deyildi. Məsələ Azərbaycanın öz sərvətlərinin işlənməsində beynəlxalq kapitaldan istifadə etməsi, eyni zamanda dövlət maraqlarını müqavilə mexanizmləri ilə təmin etməsi idi.
400 səhifəlik sənəd və 11 şirkət
“Əsrin müqaviləsi” təxminən 400 səhifə həcmində, dörd dildə hazırlanmışdı.
Sazişdə SOCAR-la yanaşı AMOCO, BP, McDermott, UNOCAL, LUKOIL, Statoil, TPAO, Pennzoil, Ramco və Delta iştirak edirdi. Beləliklə, Azərbaycan neft sənayesi ilk dəfə bu miqyasda beynəlxalq şirkətlərin iştirakı ilə Xəzərin dərinliklərində hasilat layihəsinə başladı.
İlkin hesablamalara görə, “Azəri-Çıraq-Günəşli” blokunda çıxarıla bilən neft ehtiyatı 511 milyon ton qiymətləndirilirdi. Sonrakı qiymətləndirmələrdə bu göstərici 730 milyon tona çatdırıldı. Yataqların işlənməsi üçün nəzərdə tutulan sərmayə xərcləri isə rəsmi məlumatlara görə 11,5 milyard dollar təşkil edirdi.
Bu rəqəmlər 1994-cü il Azərbaycanı üçün sadəcə neft göstəricisi deyildi. Bu, ölkənin gələcək maliyyə imkanlarının formalaşması demək idi.
Azərbaycanın payı nə qədər idi?
İlk “Əsrin müqaviləsi” üzrə ümumi xalis gəlirdə Azərbaycanın payı 80 faiz, sərmayəçilərin payı isə 20 faiz müəyyən edilmişdi.
Bu mexanizm hasilatın pay bölgüsü sazişinin əsas xüsusiyyətlərindən biri idi. Sonrakı illərdə layihə inkişaf etdikcə Azərbaycanın payı və müqavilənin iqtisadi parametrləri də dəyişdi. 2017-ci ildə AÇG üzrə yeni saziş imzalandı və müqavilənin müddəti 2050-ci ilədək uzadıldı. Yeni şərtlərə əsasən SOCAR-ın layihədəki payı 11,6 faizdən 25 faizə yüksəldi, Azərbaycanın mənfəət neftində payı isə 75 faiz müəyyən edildi. Bundan əlavə, xarici investorlar Azərbaycana 3,6 milyard dollar bonus ödəməli idilər.
Bu dəyişiklik “Əsrin müqaviləsi”nin bir dəfə imzalanıb bitmiş sənəd olmadığını göstərdi. Müqavilə yeni iqtisadi reallıqlara uyğunlaşdırıldı.
İlk neftdən milyardlarla dollarlıq iqtisadi sistemə
Müqavilənin ən mühüm nəticələrindən biri ilk neftin hasil edilməsinə qədər keçən müddətin qısa olması idi.
7 noyabr 1997-ci ildə “Çıraq” platformasından ilk neft hasil edildi. Daha sonra Azərbaycan neftinin beynəlxalq bazarlara çıxarılması üçün müxtəlif ixrac marşrutları formalaşdırıldı. 1997-ci ildə Bakı-Novorossiysk xətti, 1999-cu ildə Bakı-Supsa marşrutu fəaliyyətə başladı. 2002-ci ildə Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəmərinin təməli qoyuldu, 2006-cı ildə isə kəmər istifadəyə verildi. Burada əsas məsələ neftin hasil edilməsi qədər onun dünya bazarlarına müstəqil ixrac marşrutları ilə çıxarılması idi.
Beləliklə, “Əsrin müqaviləsi” təkbaşına bir neft layihəsi olaraq qalmadı. Onun ardınca boru kəmərləri, yeni yataqlar, yeni investorlar və daha geniş enerji əməkdaşlığı sistemi formalaşdı.
Bir müqavilədən bütöv neft strategiyasına
1994-cü ildə AÇG müqaviləsinin imzalanmasından iki il sonra, 1996-cı ildə “Şahdəniz” qaz yatağı üzrə müqavilənin bağlanması da bu strategiyanın davamı oldu. Daha sonra Azərbaycan neft və qazını beynəlxalq bazarlara çıxaran çoxşaxəli enerji infrastrukturu formalaşdırdı.
Bu prosesin nəticəsində Xəzər dənizi Bakı-Tbilisi-Ceyhan vasitəsilə Aralıq dənizi ilə, digər layihələr vasitəsilə isə Azərbaycan qazı Türkiyə və Avropa bazarları ilə əlaqələndirildi.
Prezident İlham Əliyev 2014-cü ildə “Əsrin müqaviləsi”nin 20 illiyinə həsr olunmuş tədbirdə bildirmişdi ki, məhz bu müqavilə ilə Azərbaycana böyük investisiyaların gəlməsi, Xəzərdə beynəlxalq əməkdaşlığın başlaması və Azərbaycanın neft resurslarını dünya bazarlarına çıxarması üçün imkan yarandı.
Bu baxımdan “Əsrin müqaviləsi”nin iqtisadi təsiri yalnız hasil olunan neftin satışından əldə edilən gəlirlə ölçülə bilməz.
Neft gəlirləri dövlətin maliyyə imkanlarını necə dəyişdi?
Neft gəlirlərinin institusional idarə edilməsi üçün Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu yaradıldı. Bu mexanizm neft sərvətlərindən əldə olunan gəlirlərin dövlət maliyyəsinə inteqrasiyası və uzunmüddətli məqsədlərə yönəldilməsi baxımından mühüm rol oynadı.
Prezident İlham Əliyev 2019-cu ildə qeyd edib ki, “Əsrin müqaviləsi”ndən gəlirlər əhalinin rifahının yaxşılaşdırılması, infrastruktur layihələri, məcburi köçkünlərin problemlərinin həlli və müdafiə potensialının gücləndirilməsi kimi müxtəlif istiqamətlərdə istifadə olunub.
Dövlət Neft Fondunun məlumatları da AÇG-nin uzun illər ərzində əsas gəlir mənbələrindən biri olduğunu göstərir. Məsələn, Fondun 2023-cü il üzrə hesabatında AÇG-dən daxilolmalar 6,893,3 milyon dollar göstərilib; həmin il AÇG və “Şahdəniz” birlikdə Fond üçün 8,2 milyard dollar neft-qaz gəliri formalaşdırıb.
2025-ci ilin ilk yarısında isə SOFAZ AÇG-dən 4,427,3 milyon manat gəlir əldə etdiyini açıqlayıb.
Bu rəqəmlər “Əsrin müqaviləsi”nin Azərbaycan büdcəsi və dövlət maliyyəsi üçün yaratdığı uzunmüddətli resurs bazasının miqyasını göstərən göstəricilərdən biridir.
Neft gəliri yalnız neftə xərclənmədi
“Əsrin müqaviləsi”nin Azərbaycan iqtisadiyyatına ən mühüm təsirlərindən biri neft sektorundan kənarda da özünü göstərdi. Neft gəlirlərinin hesabına genişmiqyaslı infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsi, yolların, enerji obyektlərinin, sosial infrastrukturun yenilənməsi və regionların inkişafı üçün maliyyə imkanları yarandı.
Eyni zamanda neft-qaz layihələri ölkədə yeni ixtisasların, mühəndislik və texniki kadrların hazırlanmasına təkan verdi. Prezident İlham Əliyev 2017-ci ildə bildirmişdi ki, müqavilənin icrası çərçivəsində minlərlə, on minlərlə azərbaycanlı mütəxəssis hazırlanıb və layihələrdə çalışanların böyük əksəriyyəti Azərbaycan vətəndaşlarıdır.
Yəni müqavilənin nəticəsi yalnız “neft çıxarıldı və satıldı” formasında olmadı. Neft sənayesi ətrafında insan kapitalı, xidmət sektoru, mühəndislik, logistika və tikinti imkanları da genişləndi.
“Əsrin müqaviləsi”nin siyasi tərəfi
Müqavilənin başqa bir mühüm nəticəsi Azərbaycanın beynəlxalq iqtisadi münasibətlər sistemində çəkisinin artması idi.
1994-cü ildə Azərbaycan dünya iqtisadiyyatında yeni müstəqil dövlət kimi öz mövqeyini yenicə formalaşdırırdı. Xəzərin enerji resurslarının işlənməsi üçün dünyanın aparıcı şirkətlərinin Azərbaycana gəlməsi ölkənin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrini genişləndirdi.
Bu, enerji məsələsini xarici siyasətin də mühüm elementlərindən birinə çevirdi. Azərbaycan artıq yalnız neft hasil edən ölkə kimi deyil, enerji marşrutlarının formalaşmasında iştirak edən dövlət kimi çıxış etməyə başladı. Bakı-Tbilisi-Ceyhan bunun ən mühüm nümunələrindən biri oldu. Daha sonra “Şahdəniz”, Cənubi Qafqaz Boru Kəməri, TANAP və TAP kimi layihələr Azərbaycanın enerji xəritəsindəki rolunu daha da genişləndirdi.
Beləliklə, 1994-cü ildə imzalanan neft müqaviləsi sonrakı onilliklərdə daha geniş enerji siyasətinin başlanğıc nöqtəsinə çevrildi.
Heydər Əliyevin hesablaması: sərvəti dövlət strategiyasına çevirmək
“Əsrin müqaviləsi”nin tarixini yalnız iqtisadi statistika ilə izah etmək mümkün deyil. 1994-cü ildə Azərbaycanın əsas problemi neftin olub-olmaması deyildi. Problem həmin sərvətin necə işlənməsi, hansı texnologiyanın gətirilməsi, xarici kapitalın necə cəlb edilməsi və dövlətin gələcək maraqlarının necə qorunması idi.
Azərbaycan Energetika Nazirliyi də “Əsrin müqaviləsi”ni Heydər Əliyevin formalaşdırdığı yeni neft strategiyasının başlanğıcı kimi təqdim edir. Strategiyanın əsas istiqamətləri xarici investisiyanın cəlb edilməsi, neftin beynəlxalq bazarlara çıxarılması və gəlirlərin ölkənin inkişafına yönəldilməsi idi.
İlham Əliyev də müxtəlif çıxışlarında bu müqaviləni Heydər Əliyevin əsas tarixi xidmətlərindən biri kimi qiymətləndirib. 2014-cü ildəki çıxışında o, məhz Heydər Əliyevin siyasi iradəsi, uzaqgörənliyi və diplomatik fəaliyyətinin müqavilənin imzalanmasına imkan yaratdığını bildirib.
1994-cü ildən 2050-ci ilə qədər
“Əsrin müqaviləsi”nin əhəmiyyətini göstərən başqa bir fakt onun 2017-ci ildə yeni şərtlərlə 2050-ci ilədək uzadılmasıdır.
Bu, layihənin Azərbaycanın iqtisadi sistemindəki rolunun hələ uzun illər davam edəcəyini göstərdi.
Yeni saziş Azərbaycanın əvvəlki müqavilədən əldə etdiyi təcrübə fonunda daha böyük iştirak payı əldə etməsinə imkan verdi: SOCAR-ın payı 25 faizə yüksəldi, Azərbaycanın mənfəət neftində payı 75 faiz olaraq müəyyənləşdirildi və 3,6 milyard dollarlıq bonus nəzərdə tutuldu. Beləliklə, 1994-cü ildə başlayan əməkdaşlıq modeli zaman keçdikcə Azərbaycanın danışıqlardakı mövqeyinin və iqtisadi imkanlarının dəyişməsini də əks etdirdi.
Əsrin müqaviləsi olmasaydı?
Tarixi hadisələrin alternativ ssenarisini dəqiq hesablamaq mümkün deyil. Lakin Azərbaycanın rəsmi siyasi-iqtisadi qiymətləndirməsində bu müqavilənin ölkənin sonrakı inkişafında fundamental rol oynadığı vurğulanır.
Prezident İlham Əliyev 2017-ci ildə açıq şəkildə bildirmişdi ki, “Əsrin müqaviləsi” imzalanmasaydı, Azərbaycanın sonrakı inkişaf səviyyəsini təsəvvür etmək çətin olardı. O, müqavilənin ölkənin iqtisadi imkanlarının və müstəqil siyasət aparmaq qabiliyyətinin formalaşmasında xüsusi rol oynadığını qeyd etmişdi.
Bu yanaşmanı faktlarla izah etdikdə mənzərə daha aydın görünür:
1994-cü ildə müqavilə;
1996-cı ildə “Şahdəniz”;
1997-ci ildə ilk neft;
1998–1999-cu illərdə yeni ixrac marşrutları;
2002-ci ildə BTC-nin təməlinin qoyulması;
2006-cı ildə BTC-nin istismara verilməsi;
2007-ci ildə Azərbaycan qazının Türkiyəyə ixracının başlanması;
2017-ci ildə AÇG müqaviləsinin 2050-ci ilədək uzadılması;
sonrakı mərhələdə isə Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində iştirakının genişlənməsi.
Bu ardıcıllıq göstərir ki, 20 sentyabr 1994-cü il tək bir gün deyil, sonrakı onilliklərdə formalaşan enerji və iqtisadi siyasətin başlanğıc nöqtəsi idi.
Neftdən iqtisadi müstəqilliyə
“Əsrin müqaviləsi”nin Azərbaycanın siyasi həyatındakı ən mühüm nəticələrindən biri iqtisadi imkanların genişlənməsi ilə dövlətin manevr imkanlarının artması oldu. İqtisadi müstəqillik dövlətin xarici siyasətində daha sərbəst qərarlar qəbul etməsinə, iri infrastruktur və müdafiə layihələrini maliyyələşdirməsinə, sosial proqramları həyata keçirməsinə və yeni iqtisadi sahələrə investisiya qoymasına imkan yaradır.
İlham Əliyev 2022-ci ildə çıxışında da Heydər Əliyevin neft strategiyasının Azərbaycanın inkişafına verdiyi töhfəni vurğulayaraq “Əsrin müqaviləsi” və “Şahdəniz” müqaviləsini ölkənin əsas iqtisadi hərəkətverici qüvvələri sırasında göstərmişdi.
Bu baxımdan neft Azərbaycanın yalnız ixrac məhsulu deyil, dövlət quruculuğunun maliyyə bazasının mühüm komponentlərindən birinə çevrildi.
Əsrin müqaviləsinin əsl mirası
1994-cü ildə “Əsrin müqaviləsi” imzalananda Azərbaycanın qarşısında iki əsas problem dayanırdı: ölkənin mövcud iqtisadi potensialını hərəkətə gətirmək və bu potensialı beynəlxalq sistemə bağlamaq.
Müqavilə hər iki istiqamətdə mühüm nəticə verdi. Xəzərin Azərbaycan sektoruna böyük xarici investisiya gəldi. Yeni texnologiyalar tətbiq olundu. Neft hasilatı sürətləndi. İxrac infrastrukturu quruldu. Dövlətin gəlirləri artdı. Neft gəlirlərinin idarə edilməsi üçün institusional mexanizmlər formalaşdı. Azərbaycanın beynəlxalq enerji layihələrində rolu genişləndi.
Ən əsası isə 1994-cü ildə qoyulan təməl sonrakı illərdə daha böyük layihələr üçün siyasi və iqtisadi etimad yaratdı. Bu səbəbdən “Əsrin müqaviləsi”ni yalnız neft müqaviləsi adlandırmaq onun mahiyyətini tam ifadə etmir. Bu, müstəqil Azərbaycanın iqtisadi tarixində kapital, enerji, diplomatiya, infrastruktur və geosiyasətin bir nöqtədə birləşdiyi strateji dönüş idi.
20 sentyabr 1994-cü ildə “Gülüstan” sarayında imzalanan sənədin əhəmiyyəti də məhz buradadır: Azərbaycan öz təbii sərvətini beynəlxalq kapital və texnologiya ilə birləşdirərək uzunmüddətli iqtisadi inkişaf modelinin əsasını qoydu. Bu strategiyanın siyasi müəllifliyi Azərbaycan dövlətinin rəsmi tarixində Heydər Əliyevin adı ilə əlaqələndirilir. Sonrakı illərdə isə bu xətt yeni enerji layihələri, ixrac marşrutları və AÇG müqaviləsinin 2050-ci ilədək uzadılması ilə davam etdirildi.
1994-cü ildə imzalanan müqavilə Azərbaycanın neftini dünya bazarına çıxarmaq üçün qapı açdı; sonrakı üç onillik isə həmin qapının arxasında bütöv iqtisadi və enerji sisteminin formalaşdığını göstərdi.
