Sentyabrın 21-i dünyada Beynəlxalq Sülh Günü kimi qeyd olunur. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının cari ildə sülhlə bağlı devizi “Hamı, hər yerdə, hər gün sülhə sərmayə qoysun”dur. BMT-yə sülh yalnız müharibənin mövcud olmaması yox, insanların təhlükəsiz, ləyaqətli şəkildə imkan və əməkdaşlıq şəraitində yaşamasıdır.
Bu anlayış Azərbaycanın son illərdə keçdiyi siyasi və hərbi proseslər fonunda xüsusilə diqqətçəkəndir. Çünki Azərbaycan üçün sülh mövzusu nəzəri və ya yad bir diplomatik anlayış deyil. Ölkə 30 ildən artıq davam edən münaqişə, işğal, müharibə və nəhayət, postmünaqişə dövrünü yaşayıb. Buna görə də dövlətimizin sülhə baxışı yalnız “müharibə olmasın” prinsipindən ibarət deyil.
Ölkəmizin rəsmi mövqeyində sülh, ilk növbədə, suverenliyin, ərazi bütövlüyünün və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərin qarşılıqlı tanınması üzərində qurulur. Bu yanaşmanın əsas məntiqi ondan ibarətdir ki, davamlı sülh üçün tərəflər bir-birinin ərazi bütövlüyünü qəbul etməli, güc yolu ilə ərazi əldə etmək cəhdlərini istisna etməli və münasibətlərini dövlətlərarası hüquqi çərçivəyə keçirməlidirlər.
Azərbaycan üçün sülh nədir?
Dövlətimizin yanaşmasında sülh müharibədən sonrakı boşluq deyil, yeni regional münasibətlər sisteminin başlanğıcıdır. Bu baxımdan 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin imzaladığı Birgə Bəyannamə mühüm siyasi mərhələ oldu. Sənəddə tərəflər beynəlxalq sərhədlərin toxunulmazlığı, ərazi əldə etmək üçün gücdən istifadənin yolverilməzliyi və gələcəkdə qonşuluq münasibətlərinin qurulması barədə mövqelərini ifadə etdilər. Eyni görüş çərçivəsində Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh və dövlətlərarası münasibətlərin qurulmasına dair sazişin razılaşdırılmış mətni paraflandı.
Burada diqqət çəkən əsas məqam sülhün yalnız siyasi sənədlə məhdudlaşdırılmamasıdır. Çünki iki ölkə arasında sülh sazişinin imzalanması nə qədər vacib olsa da, davamlı sülhün əsas sınağı bundan sonra başlayır: sərhədlərin delimitasiyası, qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması, nəqliyyat və kommunikasiya əlaqələrinin açılması, iqtisadi münasibətlərin qurulması və cəmiyyətlərin uzunmüddətli düşmənçilikdən əməkdaşlığa keçməsi. Başqa sözlə, ifadə etsək, deyə bilərik ki, sülhün imzalanması ilə sülhün qurulması eyni şey deyil.
Azərbaycan sülhü regionun gələcəyi sayır
Azərbaycanın yanaşmasının digər mühüm tərəfi sülhlə regional kommunikasiyaların və iqtisadi əməkdaşlığın bir-birindən ayrılmamasıdır. 2025-ci il Vaşinqton Birgə Bəyannaməsində Azərbaycan və Ermənistan arasında kommunikasiyaların açılmasının regionda sülh, sabitlik və rifaha xidmət edəcəyi qeyd olunub. Sənəddə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçən bağlantının qarşılıqlı fayda prinsipi əsasında təmin olunması məsələsi də əksini tapıb. Bu yanaşmanın arxasında sadə məntiq dayanır: müharibədən qazanc əldə etmək mümkün olmadığı kimi, sülhdən də yalnız siyasi dividendlər əldə etmək kifayət deyil. Sülh insanların həyatına, ticarətə, nəqliyyata və iqtisadi münasibətlərə təsir etməlidir. Bu baxımdan Azərbaycan sülh gündəliyini regional bağlantı və əməkdaşlıq gündəliyi ilə birləşdirir.
“Sülh” həm də təhlükəsizlik məsələsidir
Azərbaycanın sülhə baxışında təhlükəsizlik komponenti də xüsusi yer tutur. Rəsmi Bakının mövqeyinə görə, uzunmüddətli sülh yalnız siyasi niyyətlərin bəyan edilməsi ilə təmin edilə bilməz. Dövlətlər arasında qarşılıqlı etimad və təhlükəsizlik təminatları formalaşmalıdır. Əks halda, imzalanan sənədlər olsa belə, regionda yeni gərginliklərin yaranması riski qalır. Məhz buna görə Azərbaycan son illərdə sülh prosesini suverenlik, ərazi bütövlüyü, sərhədlərin toxunulmazlığı və qarşılıqlı təhlükəsizlik prinsipləri ilə birlikdə təqdim edir. Vaşinqtonda qəbul edilmiş Birgə Bəyannamədə də tərəflərin keçmiş münaqişənin əsiri olmayan gələcəyə doğru hərəkət etməsinin vacibliyi vurğulanıb və qisas cəhdlərinin rədd edildiyi bildirilib. Bu ifadənin siyasi əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, sülh yalnız müharibənin dayandırılması deyil, həm də müharibə psixologiyasının aradan qaldırılmasıdır.
Azərbaycan üçün sülh həm də postmünaqişə dövrünün tamamlanmasıdır
Azərbaycanın sülh anlayışının başqa bir mühüm tərəfi Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan bərpa və yenidənqurma prosesidir. Bakı bu prosesi yalnız infrastruktur layihəsi kimi deyil, müharibədən sonrakı yeni mərhələnin əsas elementlərindən biri kimi təqdim edir. Yolların, yaşayış məntəqələrinin, məktəblərin, xəstəxanaların və digər obyektlərin inşası ilə yanaşı, insanların öz doğma yerlərinə qayıdışı da postmünaqişə dövrünün mühüm istiqamətlərindən biri kimi önə çıxır.
Bu mənada Azərbaycanın sülhə baxışında maraqlı bir məqam var: sülh yalnız sərhəddə silahların susması deyil, müharibənin dağıtdığı həyatın yenidən qurulmasıdır.
Dünyada müharibələr artsa da, Azərbaycanın region təklif etdiyi başqa model var
Beynəlxalq Sülh Gününün bu ilki mövzusu da təsadüfi deyil. BMT 2026-cı ildə dünyada münaqişələrin daha mürəkkəb xarakter aldığını, dialoqun çətinləşdiyini və sülhün avtomatik yaranmadığını açıq şəkildə vurğulayır. Təşkilat diplomatiya, dialoq və danışıqların sülhün əsas vasitələri olaraq qalmasını önə çəkir. Azərbaycanın yerləşdiyi region da uzun müddət bu problemlərdən kənarda olmayıb. Lakin hazırkı mərhələdə dövlətimizn əsas mesajı ondan ibarətdir ki, Cənubi Qafqaz uzun illər davam edən qarşıdurma məkanı olmaqdan çıxaraq əməkdaşlıq məkanına çevrilməlidir. Bu baxımdan Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində son illərdə baş verən dəyişiklik təkcə iki ölkənin münasibətləri kontekstində deyil, bütövlükdə regionun gələcəyi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Sülh artıq nəticə deyil, prosesdir
Əslində, Azərbaycanın sülhə baxışını bir cümlə ilə ifadə etmək lazım gəlsə, bunu belə ümumiləşdirmək olar: müharibənin bitməsi sülhün son nöqtəsi deyil, başlanğıcıdır. Sülh sazişi hüquqi çərçivə yarada bilər. Amma onun davamlı olması üçün siyasi iradə, qarşılıqlı etimad, təhlükəsizlik mexanizmləri, sərhəd məsələlərinin həlli, kommunikasiya xətlərinin işləməsi və iqtisadi əməkdaşlıq lazımdır. Azərbaycanın hazırkı yanaşmasında da məhz bu xətt önə çıxır: suverenlikdən güzəşt etmədən sülh, təhlükəsizliyi təmin etməklə əməkdaşlıq və keçmiş münaqişənin nəticələrini gələcək inkişaf üçün yeni platformaya çevirmək.
Vaşinqtonda 2025-ci ilin avqustunda əldə edilən razılaşmalar bu istiqamətdə mühüm mərhələ yaradıb. Azərbaycan 2026-cı ilin avqustunda həmin görüşün birinci ildönümü ilə bağlı açıqlamasında da Vaşinqton sənədlərinin Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması və regionda sülh üçün əsas yaratdığını bildirib. İndi əsas məsələ həmin siyasi iradənin davamlı regional reallığa çevrilməsidir.
Çünki həqiqi sülh yalnız sənədlərdə yazılanlarla ölçülmür. Həqiqi sülh o zaman yaranır ki, müharibənin yenidən başlamasına ehtiyac və maraq qalmır, sərhədlər qarşıdurma yox, əlaqə xətti olur, keçmişin düşmənçiliyi gələcəyin əməkdaşlığı ilə əvəzlənir. Beynəlxalq Sülh Gününün Azərbaycan üçün əsas mesajı da məhz burada görünür: sülh müharibənin olmaması deyil, müharibəyə qayıtmağı mümkünsüz edən gələcəyin qurulmasıdır.
