Arxiv
29 mart 2020, 09:52 | ANALİTİKA
Fövqəltəbii varlıqlara inancın  dilimizdəki İZLƏRİ

prof. Ramazan SİRACOĞLU
 

Okkultizmə dair kitablara istinadən söyləyə bilərik ki, insanlar bütün zamanlarda kənar qüvvələrin onların işinə, taleyinə fəal şəkildə müdaxilə etdiyinə inanmışlar. Onların inamına görə, gözəgörünməzlərin bir qismi onlara uğur, bir qismi isə uğursuzluq gətirir.  Məhz buna görə də bütün dindən olan insanlar  ciddi cəhdlə özlərini daha çox şər qüvvələrdən  qorumağa çalışmışlar. İllər və nəsillər dəyişsə də, insanların həmin qüvvələrin varlığına inamları qətiyyən sarsılmamaışdır. Əslində, ibadət etmək, nəzir-niyaz vermək, müxtəlif ritualları yerinə yetirmək təhlükələrdən qorunmaq önləmlərindəndir. İnsanlar inanırlar ki, daşıdıqları adların, doğulduqları günün, ayın, ilin, bürcün onların  taleləri ilə bir bağlılığı var. İsrarlı şəkildə onun sirlərini açmağa can atırlar, müxtəlif numeroloji cədvəllər, xiromantiya fərziyyələri yaradırlar. Sosial mövqeyindən asılı olmayaraq hamı, hətta özünü ateist sayanlar da ilahi ədalətin labüdlüyündən  ehtiyat edir. Bu xüsusda Mehmet Akif Ersoyun məşhur misralarını xatırlatmaq yərinə düşür:


Ne irfandır veren ahlaka yükseklik, ne vicdandır;
Fazilet hissi insanlarda ALLAH korkusundandır.


Bu yazıda “talisman” sözü ilə bağlı düşüncələrimizi dəyərli oxucularla bölüşmək istəyirik.


XXI əsrdə yaşamağımıza baxmayaraq, biz hələ də qədim insanlar kimi, təbiətin mərhəmətindən asılıyıq. Bu gün də biz forsmajör qüvvələr qarşısında acizik. Təbii olaraq, yaşamaq instinkti bizi daim qorunma mövqeyində qalmağa, təminatlı nicat yolu tapmağa məcbur edir. Dördyarpaqlı yonca tapmaq, qapıya at nalı asmaq, boyunda dua gəzdirmək, gözmuncuğu taxmaq, “maşallah”, “inşallah” sözlərini dildən düşürməmək, üzərlik yandırmaq, fala baxdırmaq, yuxu yozdurmaq və sairə önləmlərə əl atmaq məhz acizliğimizin bariz numunələridir. Şəxsi düşüncəmə görə, bəşər övladı heç vaxt bu asılılıqdan qurtulmayacaq. Kainatı dərk etməyə yetərli deyil. Cavid əfəndi doğru buyurmuşlar:

Hər dəha çırpınaraq SƏNdə arar feyz ü  kəmal
Yenə yox kimsədə əsla SƏNi idrakə məcal…


Ərəb dilində  “daşımaq” mənası verən “ حمل ” kökündən yaranan “ حَمائِل həmail” sözü boyundan asılan və sahibini bütün şər qüvvələrdən qoruyan “gərdanlığa” deyilir. Aşıq Ələsgərin bir təcnisində biz bu sözün işləndiyini görürük:

Şahmar zülfün bədnəzərdən daldala,

“Dola” gərdəninə, həmayıl eylə!

Aç niqab altından mah camalını,

Aləmi hüsnünə ha mayıl eylə!

Ərəblər və yəhudilər “həmayil”ə “beşlik” anlamına uyğun gələn  “xəmsə- خمسة

- deyirlər. Ərəblər və yəhudilərin boyunlarında gəzdirdikləri “xəmsə” əl şəklindədir. Ərəblərin “xəmsə”si ilə yəhudilərin “xəmsə”sinin fərqi əlin barmaqlarının  yuxarı və ya aşağıya simmetrik və asimmetrik istiqamətlənməsindədir. Ərəblərin inancına görə, insanların taleyində beş ulduzun— Ütarid, Zöhrə, Mərrix, Müştəri və Zühal-  önəmli təsiri var.  İslam peyğəmbərinin və  ailəsinin - Ali əbanın- آل عبا – adları yazılmış “həmail”- xəmsə- isə onları həmin ulduzların mənfi təsirindən qoruyur. Ərəblər “xəmsə”yə ید فاطم Fatimənin əli” də deyirlər. Yəhudilərin “xəmsə”si- חמסה- bir qədər fərqlidir. “Musa peyğəmbərin bacısı Miriamın əli” olaraq hesab edilən “xəmsə”də Davidin altıguşəli ulduzu ön planda həkk olunur.


Atəşpərəstlər də beş varlığın ilahi qüdrət sahibi olduğuna inamışlar. Onlar da üstünə Hörmüz, Əhrimən , Gah ( Yer ), Cay ( səma ) və Houm ( dilimizdə “acılıq otu “ adlanan “efedra” bitkisi;  əczaçılıqda ondan  “efedrin”in  alınmasında istifadə  olunur) sözlərinin yazılmış olduğu əşyanın insanları şər qüvvələrdən qoruduğunu düşünürdülər.
  

Dilimizdə işlənən “tilsim, sehr, təvizə, əfsun, cadu, nirəng” sözlərinin hamısı əcnəbi mənşəlidir. Məsələn, dilimizdəki ərəb kökənli “tilsim”  -  طلسم –, əslində, yunancada “açılmayan düyün, ilgək” mənasına gələn: τέλεσμα  (telesma ) kəlməsindəndir. Avropa dillərində işlənən “talisman” da “tilsim” sözündən törəmişdir. Rus dilində “talisman”ın qarşılığı  “о́берег” -“obereq” (qoruyan ) sözüdür.

 
İslam dinində ALLAHdan başqa istənilən varlığı müqəddəsləşdirib ondan yardım, nicat gözləmək müşriklik hərəkətidir, çünki, bu hərəkət Qurani- kərimin başlanğıcı olan “Fatihə” surəsinin beşinci ayəsinə daban-dabana ziddir:

إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ“Biz yalnız sənə ibadət ( qulluq, bəndəlik) edir və yalnız səndən yardım istəyirik.” Xatırladaq ki, mömin insanın nədənsə xoflanaraq özünü mühafizə məqsədilə ALLAHdan başqa  nələrə və kimlərəsə müraciəti birbaşa onun imanının naqisliyinə dəlalət edir, çünki, özünü mömin adlandıran adam iman gətirəndə “öz  başına gələcək bütün xeyir və şər işlərin ALLAHın təqdiri olduğuna” iandığını söyləyir: آمَنْتُ... وبَالْقَدْرِ خَيْرِه وَشَرِّه مِنَ اللهِ تَعَالى   - Aməntu… və bi-l- qədəri xeyrihi  və şərrihi min ALLAHi təala…


Qeyd etmək lazımdır ki, islam dinində olduğu kimi, xristian dinində də insanların batini inanca uyub müxtəlif əşyaları ilahiləşdirməsinə, birmənalı şəkildə, mənfi münasibət bəslənilir.  Çağdaş dünyada geniş yayılmış “amulet” sözünün latın dilində “fövqəlgüc”  anlamına gələn “amulet”dən gəldiyi iddia olunsa da, bizim fikrimizcə,  “amulet” leksemi mənşə baxımından ərəb dilindəki حملات-– həməlat” sözünün təhrif olunmuş formasıdır. Ümumiyyətlə, Avropa dillərində  ərəb mənşəli çox söz var. Məsələn: azimut-assumut- səmtlər-yönlər, protokol- bərat əl qövl- danışıq bəlgəsi, alkoqol- əlkuhl- nəyinsə özü, cövhəri, algebra-əlcəbr- çətinlik vs.  Ərəblər  insana uğur gətirəcəyinə inanılan əşyaya – əltəmimə-  التميمة – deyirlər. Hələ islam dinini qəbul etmədən öncə, cahiliyyə dönəmində qədim ərəblər müxtəlif əşyaların sehrli gücə malik olduğunu düşünmüş, boyunlarından dovşan pəncəsi, pişik və tülkü dişi asarlarmış. Ərəblər müsəlman olmamışdan əvvəl xəstələnən adamın yanında iki-üç dənə “bədəl” adlandırdıqları kukla da qoyurmuşlar ki, ölüm mələyi əsl xəstənin canını almaqda çətinlik çəksin. S.Ə. Şirvani ərəblərin bu adətini bir qəzəlində belə xatırlayıb:


Səyyafa bədəl hər kimi cəm eyləsə arif,
Səyyadi- əcəl gəlsə məcal eyləmək olmaz.

İslamın qəbul edildiyi ilk vaxtlardan İranda Həzrət Əli şəxsiyyətinə sarsılmaz inam olmuşdur. Onların düşüncəsinə görə, üzərində “Şahi-mərdan- شاه مردان  - İgidlərin başçısı“, Şiri- Yəzdan- شیر یزدان  - ALLAHın aslanı”, “Qüdrəti- Xuda- قدرت خدا – ALLAHın gücü” yazılan hər şey  insanı bütün musibətlərdən qoruyur. Osmanlı ordusunun əsgərlərinin döyüş bayraqlarında, bir qayda olaraq   ”  لا فتى إلا علي لا سيف إلا ذو الفقار  - Lə fəta illa Əli, lə seyfə illa Zulfiqar- Əli kimi gənc, Zülfiqar kimi qılınc yoxdur” yazılır, hərbi nişanlarında Zülfiqar simvolu olurdu. Yeniçeri döyüşçüləri də üstündə müqəddəslərin isimləri yazılmış xüsusi köynəklər- cevşənlər geyirdilər. İnanca görə, cəvşən geymiş döyüşçüyə kafir gücü yetməz.


Batini inanc öz aktuallığını bütün dövrlərdə və dövlətlərdə qorumuşdur.  Məsələn, II Dünya müharibəsində alman döyüşçülərinin kəmərlərində İncil kitabından  (Matfey surəsi, 23-cü ayə ) alınmış “Gott mit uns – ALLAH bizimlədir” sözləri yazılmışdı. Yeri gəlmişkən, dünyanın supergüc dövləti ABŞ dollarlarının üstünə “İN GOD WƏ TRUST- BİZ ALLAHA İNANIRIQ” yazılır.

 

Tilsimin duadan  müəyyən fərqi var. Duanın ( dua - دعا – “çağrı, yalvarma” ) yazılı və şifahi şəkildə bəlli mətni olur. Tilsim isə əksər hallarda müxtəlif əcaib işarələrdən, məxfi mənalı rəmzlərdən və anlaşılmaz cədvəllərdən  ibarət olur, kriptoqramla yazılır və onu deşifrə etmək praktik olaraq mümkün deyil. Cadugərlər tilsimlərin təsirli olması üçün səs çıxarmayan, geç çürüyən materiallardan faydalanırdılar. Müxtəlif dairələr, səmavi simvolların qarışığından, kabalistik işarə və fiqurların kombinasiysından ibarət olan tilsimlərin təkcə insanlara deyil, heyvan və quşlara, hətta təbiət hadisələrinə də təsir etdiyi düşünülürdü. Orta əsr qaynaqlarında tilsimkarların fantastik qabiliyyətləri haqqında yətərincə məlumatlar vardır. Məsələn, ərəb tarixçisi İbn Xəldun  ( 1332- 1406 ) özünün “Müqədimə” kitabının 3-cü cildinin 1152-1155-ci səhifələrində Hindistan, Sudan və Osmanlı coğrafiyasında tilsimlə nar meyvəsinin gilələrini yox edən, adamların ürəyini parçalayan və yağış yağdıran sehrbazlar gördüyünü yazmışdır. Əbu Osman əl- Cahiz (777- 869 ) adlı başqa bir ərəb tarixçisi isə “Kitabu’ həyəvan” adlı əsərinin  beşinci cildinin 397-ci səhifəsində iddia etmişdir ki, Xums şəhəri tilsim sayəsində əqrəblərdən qurtulmuş, ilanlar Əndəlüs ( Kordova) torpaqlarından uzaqlaşmış, qağayılar İsgəndəriyyə şəhərinə gəlmir, sərçələr isə Qahirədəki Ələzhər  camisində yuva tikə bilmir. Qurani-kərimdə isə  sehrin və sehrbazların ALLAH qüdrəti qarşısında çox aciz olduqlarına dair Taha surəsinin 69-cu ayəsində hökm vardır: لَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى – Lə yuflihu-s sahiru heysu əta- Sehrbaz hara getsə qurtuluşa çatmaz.” 

 

Şəkildə: Tilsim örnəkləri


Şəxsi düşüncəmizə görə,  “talisman” nəyinsə uğurlu olacağına inanıldığı üçün onu dilimizdə “uğurluq” şəklində əvəzləyə bilərik. “Uğur daşı”, “uğur üzüyü”, “uğur böcəyi”, “uğur çiçəyi”, “uğur günü”, “uğur quşu”, “uğur muncuğu”, “uğur adı”, “uğur sözü” və sairə ifadələr bizim dilimizə çox uyumludur. Tonqalın üstündən  atılanda dediyimiz  “ağırlığım, uğurluğum” deyimimizin olduğunu da unutmayaq.


Şəxsiyyətinə və qələminə böyük sayqı duyduğum, dəyərli ziyalı qardaşımız Firuz Mustafa, A. Puşkinin “Храни меня, мой талисман”  şeirindəki “talisman” sözünün dilimizdə qarşılığı barədə qayğısından bəhs etmişdir. (Maraq üçün yazaq ki,  Puşkin  “Yevgeni Onegin” əsərində  qafiyə üçün rus dilində yetəri qədər sözün olmadığından şikayətlənmişdi:  Du comme il faut, Шишков, прости: Не знаю, как перевести.  Fransız dilində “ədəb-ərkanlı”, “xoş görünüşlü” mənasına uyğun gələn  “du çömme il faut”  ifadəsini Puşkin rus dilində verə bilmədiyi üçün rus purist yazışısı, admiral Aleksandr  Semyonoviç  Şişkovdan (1754-1841 ) üzrxahlıq edib.) A. S. Puşkinin o məşhur şeirindəki

Храни меня, мой талисман,

Храни меня во дни гоненья,

Во дни раскаянья, волненья:

Ты в день печали был мне дан.

misralarını  çevirməyə   cəsarətim olsaydı  mən onu aşağıdaki şəklə gətirərdim:

Mənim uğurluğum, sən qoru məni,

Qoru dar ayaqda,  bu çətin gündə.

Nədamət anımda, həm də sürgündə

Qəmxarım olmusan, ver hədiyyəni…

“Bəqərə” surəsinin 22-ci ayəsində buyurulmuşdur: “فَلَا تَجْعَلُوا۟ لِلَّهِ أَندَادًا – Fə la təc’əlu lillahi əndadən- ALLAHa ortaqlar qoşmayın”.


İlahi kitab nə qədər xəbərdarlıq etsə də, insanlar təbiət qüvvələri qarşısında aciz qaldıqca bu qadağaları bilincli şəkildə “unudaraq” haqqında eşitdikləri əlavə qüvvələri də səfərbərliyə alır, özlərini hər cür arzuolunmaz şər qüvvələrdən, kəm gözlərdən, mənhus nəfslərdən qorumağa çalışacaqları bir gerçəklikdir. Deməli, bizimlə bərabər  varlığını sürdürən    batini inanclarla bağlı söz və deyimlərin də ana dilimizdə qarşılığını tapıb işlətmək zərurəti gündəmdən düşməyəcəktir. Bu yazımızdakı “talisman- uğurluq” sözünün nümunəsində olduğu kimi…

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
İşsizlikdən sığorta fondunun büdcəsinə dəyişiklik layihəsi I oxunuşda qəbul edilib 5 Avqust 2020, 15:20 Siyavuş Novruzov: “Kim korrupsiya ilə məşğuldursa, adı deyilsin” 5 Avqust 2020, 15:18 Kamran Əliyevdən 6 ayın HESABATI: “103 cinayət qrup zərərsizləşdirilib” 5 Avqust 2020, 15:17 Bakıda onlayn narkotik satan şəxslər saxlanıldı 5 Avqust 2020, 15:10 AQTA sədrinə yeni müavin təyin olunub 5 Avqust 2020, 15:03 Baş Prokurorluqda 100-dən artıq əmr ləğv edildi 5 Avqust 2020, 14:57 “Simpsonlar” Beyrutdakı partlayışla bağlı dünyanı heyrətləndirdi - FOTO 5 Avqust 2020, 14:55 Azərbaycanlı işçi Livanda “Hizbullah”a necə “ƏSİR DÜŞDÜ”... 5 Avqust 2020, 14:43 Bu ölkələrə koronavirus yenidən qayıdır - SİYAHI 5 Avqust 2020, 14:40 Naqif Həmzəyev: Meşə tipli parkın salınması gələcək nəslə töhfədir 5 Avqust 2020, 14:33 DİM: Rezidentura umtahanının nəticələri yaxın 2-3 gündə elan ediləcək 5 Avqust 2020, 14:29 Agentlikdən pandemiya ilə mübarizə aparan tibb işçilərinə əlavə ödənişlər barədə AÇIQLAMA 5 Avqust 2020, 14:25 Naftalan neftinin sertifkatlaşdırılması ilə bağlı video konfrans keçirilib 5 Avqust 2020, 14:20 Baş Prokurorluqda kadr islahatları: 114 nəfər rəhbər vəzifələrə təyin olunub 5 Avqust 2020, 14:13 Azərbaycanda COVID-19 virusuna yoluxmuş 10 nəfərə cinayət işi açılıb 5 Avqust 2020, 14:13 Baş Prokurorluqda generalın oğluna vəzifə verildiyi təzə xəbər deyilmiş - AÇIQLAMA 5 Avqust 2020, 14:10 Baş Prokurorluqda yeni dəyişikliklər oldu - Bəzi idarə və şöbələr ləğv edildi 5 Avqust 2020, 14:00 Qoşunlarda yay tədris dövrü başlayıb 5 Avqust 2020, 13:56 Sabah Bakıda 30, rayonlarda 35 dərəcə isti olacaq 5 Avqust 2020, 13:53 Deputatdan parlamentdə sərt ÇIXIŞ: “120-140 manata virus testi olar?” 5 Avqust 2020, 13:47 Xocalı abidəsinin yeri dəyişdirildi 5 Avqust 2020, 13:41 Sərt karantinin tətbiq edildiyi yerlərdə məhkəmələr hansı qayda ilə keçiriləcək? 5 Avqust 2020, 13:36 Baş Prokurorluqda geniş əməliyyat müşavirəsi keçirilib 5 Avqust 2020, 13:28 Müavini Fəttah Heydərovdan DANIŞDI: “Heç kəs düşünmürdü ki, qəfil aramızdan gedəcək” 5 Avqust 2020, 13:27 Neft Beyrutdakı partlayışdan sonra BAHALAŞDI 5 Avqust 2020, 13:21 Baş Prokurorluq Seymur Əhmədov, Asif Yusifli, Fuad Qəhrəmanlı ilə bağlı məlumat yaydı 5 Avqust 2020, 13:18 Xarabaya çevrilən Beyrut limanının strateji əhəmiyyəti ... 5 Avqust 2020, 13:14 “Bu il əhaliyə ödənişlər ötən illə müqayisədə 450 milyon manat artıq olub” - Nazir 5 Avqust 2020, 13:12 Sahil Babayev: “Azərbaycan minimum pensiya məbləğinə görə MDB-də 1-ci yerdədir” 5 Avqust 2020, 13:00 Parlament büdcə dəyişikliyini 1-ci oxunuşda qəbul etdi 5 Avqust 2020, 12:56 Siyavuş Novruzov deputatları dövlətin yanında olmağa SƏSLƏDİ 5 Avqust 2020, 12:48 Aydın Mirzəzadə: “Ola bilər  190 manatlıq ödəniş 600 min deyil, 1 milyon insana verilsin” 5 Avqust 2020, 12:45 FHN-in çimərliklərdən istifadə ilə bağlı əhaliyə müraciət etdi - VİDEO 5 Avqust 2020, 12:42 Bu Avropa ölkəsində virusa yoluxanların sayı 95 faiz artıb 5 Avqust 2020, 12:33 Beyrutdakı partlayışda azı 5 erməni həlak olub 5 Avqust 2020, 12:22