İran parlamentinin sədri Məhəmməd Bağır Qalibafın Azərbaycanla bağlı son açıqlamaları İran daxilində Bakı ilə münasibətlərə fərqli yanaşmaların mövcudluğunu bir daha üzə çıxarır. Xüsusilə İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın son dövrdə verdiyi mesajlarla birlikdə oxunduqda, bu bəyanatlar Tehranın rəsmi xəttində Azərbaycanla bağlı daha praqmatik və müsbət tonun gücləndiyini göstərir. Bu isə son illər İranda zaman-zaman Azərbaycana qarşı sərt, təhdidedici və ideoloji ritorika ilə çıxış edən radikal dini-hərbi dairələr, bəzi siyasətçilər və media çevrələri fonunda ayrıca diqqət çəkir.
Bakı çətin gündə Tehranın yanında oldu
Qalibafın çıxışında önə çıxan əsas məqamlardan biri İranın çətin günlərində Azərbaycanın göstərdiyi dəstəyə verilən yüksək qiymətdir. O, Azərbaycan dövləti və xalqının İranla həmrəylik nümayiş etdirməsini xüsusi vurğulayıb, Prezident İlham Əliyevin İrana başsağlığı verməsini, eləcə də rəsmi Tehrana ünvanlanan dəstək mesajlarını minnətdarlıqla qeyd edib.
Bu, sıradan diplomatik nəzakət jesti kimi qəbul edilməməlidir. Əslində Qalibaf bu fikirlərlə Azərbaycanın regiondakı davranış modelinə siyasi qiymət verir və ən həssas dövrlərdə belə Bakı tərəfindən qonşuluq münasibətlərinə sadiqliyin qorunduğunu açıq şəkildə etiraf edir. Bu mesaj həm də İran daxilində Azərbaycana münasibətdə formalaşdırılmağa çalışılan neqativ təsəvvürlərə dolayısı ilə cavabdır.
“İran dostunu və düşmənini tanıdı” mesajı kimə ünvanlanıb?
Qalibafın açıqlamalarında ən diqqət çəkən cümlələrdən biri də İranın müharibə dövründə dostunu və düşmənini tanıdığı ilə bağlı vurğudur. İlk baxışdan ümumi siyasi fikir təsiri bağışlayan bu ifadə əslində konkret ünvanlara hesablanmış mesaj kimi də oxunur.
Çünki son illər İran daxilində Azərbaycana qarşı zaman-zaman ittiham və təhdid dili işlədən, Bakı-Tehran münasibətlərini gərginlik müstəvisində təqdim etməyə çalışan dini-hərbi və siyasi çevrələr az olmayıb. Azərbaycanı xarici güclərlə əməkdaşlıqda suçlayan, onu İran üçün risk kimi qələmə verməyə çalışan bu dairələrə qarşı Qalibafın “dostunu və düşmənini tanıdı” fikri faktiki siyasi cavab təsiri bağışlayır. Bu mesajın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, rəsmi Tehran üçün əsas göstərici böhran anında real davranışdır və həmin davranışda Azərbaycan dost ölkə kimi özünü göstərib.
Pezeşkian və Qalibaf eyni xəttə işarə edir
Məhz bu məqam İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın son aylarda verdiyi açıqlamalarla da üst-üstə düşür. Pezeşkianın Azərbaycanla münasibətlərin inkişafına dair müsbət bəyanatları, qarşılıqlı anlaşma və əməkdaşlıq tonunu önə çıxarması göstərir ki, İran hakimiyyətinin yuxarı eşalonunda Bakı ilə münasibətləri ideoloji qarşıdurma deyil, geosiyasi reallıq, iqtisadi maraq və regional sabitlik prizmasından görən xətt güclənməkdədir.
Başqa sözlə, Pezeşkian və Qalibafın paralel şəkildə verdiyi mesajlar Azərbaycana qarşı aqressiv ritorika yayan radikal çevrələrə ən tutarlı cavablardan biri kimi görünür. Bu, həm də İranın rəsmi siyasi rəhbərliyinin Bakı ilə münasibətləri hansı çərçivədə görmək istədiyini göstərən mühüm siqnaldır.
Tehranda iki fərqli yanaşma
Əslində son illər İran daxilində Azərbaycanla bağlı iki fərqli yanaşma açıq hiss olunurdu. Bir tərəfdə münasibətləri tarixi, dini və coğrafi yaxınlıq üzərindən inkişaf etdirmək istəyən, Bakı ilə əməkdaşlığın region üçün fayda gətirəcəyini düşünən siyasi xətt dayanırdı. Digər tərəfdə isə daha çox təhlükəsizlikçi və ideoloji baxışla hərəkət edən, Azərbaycanı potensial risk kimi təqdim etməyə çalışan radikal dairələr görünürdü.
Bu qruplar zaman-zaman həm media, həm dini ritorika, həm də ayrı-ayrı siyasi çıxışlar vasitəsilə Azərbaycanı hədəfə gətirməyə çalışıblar. Pezeşkian və Qalibafın açıqlamaları isə göstərir ki, ən azı rəsmi siyasi ritorikada üstünlük daha rasional və münasibətləri normallaşdırmağa yönəlmiş xəttə verilir.
Körpü, dəhliz və iqtisadi maraq
Qalibafın vurğuladığı digər mühüm məsələ nəqliyyat və kommunikasiya layihələridir. Ağbənd-Kəlalə körpüsünün tikintisinin başa çatdırılması və İran ərazisindən keçən Araz dəhlizi ilə bağlı müsbət mesajlar sadəcə infrastruktur mövzusu deyil. Bu, əslində Azərbaycan-İran münasibətlərinin yeni mərhələsinin iqtisadi dayaqlarını göstərir.
Regionda nəqliyyat marşrutlarının şaxələnməsi, tranzit imkanlarının genişlənməsi və sərhəd bölgələrinin iqtisadi canlanması həm Bakı, həm də Tehran üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Başqa sözlə, siyasi münasibətlərdə yumşalma iqtisadi layihələrlə möhkəmləndirilirsə, bu artıq daha dayanıqlı əməkdaşlıq modelinin formalaşdığını göstərir. Araz dəhlizi və yeni körpü layihəsi təkcə iki ölkə arasında bağlantını gücləndirmir, həm də regionun logistika xəritəsində yeni reallıq yaradır.
Bakının praqmatik xətti nəticə verir
Burada bir mühüm detal da var: Azərbaycan son illərdə İranla münasibətlərdə emosional və sərt ritorikadan daha çox dövlət maraqlarına əsaslanan praqmatik xətt seçib. Tehrandan gələn ziddiyyətli açıqlamalara, bəzi radikal dairələrin təxribat xarakterli mesajlarına baxmayaraq, Bakı dövlət səviyyəsində münasibətlərin tam qopmasına yox, normallaşmasına hesablanmış davranış nümayiş etdirib.
Humanitar jestlər, diplomatik təmaslar, iqtisadi layihələr və nəqliyyat əməkdaşlığı da bu siyasətin tərkib hissəsi olub. İndi Qalibaf və Pezeşkianın verdiyi mesajlar göstərir ki, bu yanaşma müəyyən nəticə verməyə başlayır. Azərbaycan tərəfi münasibətləri gərginlik yox, əməkdaşlıq üzərində qurmağa çalışdıqca, İranın rəsmi siyasi rəhbərliyindən də buna uyğun siqnallar gəlir.
Radikal çevrələr tam susmayıb
Təbii ki, bu, İran daxilində Azərbaycana qarşı bütün neqativ yanaşmaların birdəfəlik aradan qalxdığı anlamına gəlmir. Hələ də Bakı ilə münasibətləri gərgin saxlamaqda maraqlı olan dini-hərbi çevrələr, ideoloji mərkəzlər və ayrı-ayrı siyasi fiqurlar mövcuddur. Onların zaman-zaman yenidən fəallaşması da istisna deyil.
Lakin hazırkı mərhələdə vacib olan odur ki, İranın rəsmi siyasi rəhbərliyindən gələn əsas mesajlar həmin dairələrin ritorikası ilə üst-üstə düşmür. Əksinə, bu mesajlar göstərir ki, Tehran üçün Azərbaycanla qarşıdurma yox, əməkdaşlıq daha real və faydalı seçim kimi görünür. Bu da radikal qrupların təsir imkanlarının ən azı siyasi ritorika səviyyəsində məhdudlaşdırıldığını göstərən əlamət kimi qiymətləndirilə bilər.
Mesajın mahiyyəti nədir?
Bütün bunların fonunda Qalibaf və Pezeşkianın açıqlamaları təkcə diplomatik jest kimi yox, həm də İran daxilində Azərbaycana münasibətdə hansı siyasi xəttin üstünlük qazanması baxımından oxunmalıdır. Bu mesajlar onu göstərir ki, rəsmi Tehran regionda dəyişən reallıqları, Azərbaycanla münasibətlərin iqtisadi və geosiyasi əhəmiyyətini daha aydın şəkildə nəzərə almağa başlayıb.
Əgər bu xətt davamlı xarakter alarsa, yaxın dövrdə Bakı-Tehran münasibətlərində daha sabit, daha praqmatik və daha qarşılıqlı faydaya əsaslanan mərhələnin şahidi olmaq mümkündür. Ən azı indiki mərhələdə görünən odur ki, Pezeşkian və Qalibafın verdiyi siqnallar Azərbaycana qarşı aqressiv ritorikanı körükləyən dairələrə verilən ən aydın və ən siyasi cavablardan biridir.
