Arxiv
13 Dekabr 2018, 14:31 | ƏDƏBİYYAT
Dil və ədəbiyyat dərslərinin tədrisi  məsələləri - I YAZI  

Buludxan Xəlilov,
filologiya üzrə elmlər doktoru, professor

Dil və ədəbiyyat dərslərinin tədrisi ilə bağlı mövcud olan problemlər ora gətirib çıxarıbdır ki, bu dərsləri uşaqlarımız yaxşı öyrənə bilmirlər. Burada hələ xarici dillərin və xarici ölkələrin ədəbiyyatlarının tədrisini ayrıca bir mövzu kimi diqqət mərkəzində saxlamırıq. Bu barədə ayrıca bəhs etməyə ehtiyac vardır. Konkret olaraq milli dilin və milli ədəbiyyatın, yəni Azərbaycan dilinin və Azərbaycan ədəbiyyatının tədrisi nəticə etibarilə müxtəlif problemləri üzə çıxarır. Bu problemlərin bir qismi məktəbəqədərki dövrdə, yəni ailə mühitində özünü göstərir. Belə ki, bəzən ailədəki mövcud dil mühiti uşaqların doğma ana dilini öyrənmək işində çətinliklər yaradır. Ailədə valideynlər ­– ata, ana övladla ünsiyyəti düzgün qura bilmir. Övladla ünsiyyətdə olmağa vaxt ayırmırlar. Ailədəki uşaqların dil bilgisini artırmırlar. Övladlarının sorğu-sualına şərait yaratmırlar. Uşaqlara bu istiqamətdə heç bir stimul vermirlər. Nəticədə uşaqlar ya özlərinə qapanır, ya da oyuncaqları ilə oynayır, dil mühitinə qoşula bilmirlər. Nəzərə almırlar ki, indi dili öyrənməyin tələbləri və dili öyrətməyin metodikası dəyişibdir. İndi dil konseptlər (anlayışlar) əsasında öyrənilir və öyrədilir. Yəni istənilən bir mühit dil konsepti ola bilər və oradakı məfhumlar, anlayışlar bir-bir öyrədilir. Məsələn, sevgi, vətən, torpaq, fəsil, sinif, məktəb və s. anlayışlarının hər biri konsept kimi çıxış edir. Orada mövcud olan məfhumların hər biri gözlə görünür və onların adı səslənir, nəticədə qulaqla eşidilir. Söz və qulaq vəhdəti sözü və məfhumu daha yaxşı anlada bilir. Bu zaman istənilən bir dil asan yolla öyrənilir.

 
Son dövrlərdə elmi-texniki tərəqqinin  nailiyyətləri hər birimizin, o cümlədən uşaqların həyatına, məişətinə geniş daxil olubdur. Əlbəttə bunun əleyhinə deyilik, bu belə də olmalıdır. Ancaq uşaqlar əksər vaxt elmi-texniki tərəqqinin imkanlarından düzgün istifadə etmir, düzgün faydalana bilmirlər. Onlar telefonun, planşetin, kompüterin və digər vasitələrin imkanlarından dil bilgisi almaq istiqamətində istifadə etmirlər. Saatlarla telefondan, planşetdən istifadə edən uşaqlar mənasız oyunlarla vaxtlarını itirir, gələcəkdə onların həyatında mühüm rol oynayacaq bilgilərdən uzaq düşürlər. Bunun üçün elektron resurslarını uşaqların yaş səviyyəsinə uyğun olan cizgi filmləri, uşaq filmləri, uşaqların başa düşəcəyi ədəbi-bədii materiallarla yükləməli və doldurmalıyıq. Uşaqların istifadə etdiyi elektron resurslarında belə materialların olmaması, yaxud da çox az olması uşaqların dil, ədəbiyyat bilgisinə mənfi təsir göstərir. Dil, ədəbiyyat bilgisi zəif olan uşaqların dil və ədəbiyyat zövqü də aşağı səviyyədə olur. Dili və ədəbiyyatı öyrənmək üçün həm də zövq sahibi olmaq lazimdır. Zövqə sahiblik isə uşaqlıqdan başlayır və bütün ömrü boyu insanı müşayiət edir. Uşaqların məktəbəqədərki dövrü ilə bağlı görüləcək işlərin proqramı, bu proqramın tələbindən irəli gələn kitabların yazılması, metodik vəsaitlərin hazırlanması və bütün bunların hamısının elektron məkanda yerləşdirilməsi günümüzün ən vacib tələblərindən biridir. Bu mənada məktəbəqədərki dövrlə bağlı Türkiyə alimlərinin gördüyü işləri örnək kimi qəbul etmək olar. Məsələn, Ankara Universitetinin əməkdaşı Neriman Aralın, Qazi Universitetinin əməkdaşları Adalet Kandırın və Münevver Can Yaşarın birgə hazırladıqları “Okul öncesi egitim ve ana sınıfı proqramları” kitabının məktəbəqədər təhsil üçün böyük faydası vardır. Bu kitabda məktəbəqədər təhsillə bağlı bir sıra məqamlar diqqət mərkəzində saxlanılır. Məsələn, məktəbəqədərki təhsilin hansı səbəblərlə bağlı önəmli olması, məktəbəqədərki təhsilin qarşısında duran məqsədin nədən ibarət olması, məktəbədər təhsilin yaxşılaşması üçün hansı işlər görülməlidir, məktəbəqədərki təhsil dövründə uşaqların özəllikləri barədə, ailənin məktəbəqədərki təhsilə qatılmasını həyata keçirmək yolları və s. Burada yenə də uşaqlarda şeir, hekayə bacarıqlarının aşılanması yolları diqqət mərkəzinə gətirilir. Deməli, ədəbi zövqün məktəbəqədərki dövrdə formalaşma yolları diqqət mərkəzində saxlanılır. Hətta Türkiyədə bu istiqamətdə olan tədqiqatlar bir az da dərinləşir və öyrətmə prosesində dramın, teatrın, oyunların, əyləncələrin, məsəllərin, baş vermiş hadisələrin və s.-in uşaqların formalaşmasında oynadığı rola xüsusi olaraq yanaşılır. Təbii ki, bunların hamısı ona xidmət edir ki, uşaqlarda ədəbi-bədii zövq formalaşsın, onların dünyagörüşü və mənəvi aləmi zənginləşsin. Bunların hamısı birlikdə (kompleks olaraq) mədəni insanı, mədəni vətəndaşı formalaşdırır. Türklərdə bu istiqamət diqqət mərkəzində saxlanılmaqla, həm də bu sahənin (o cümlədən təhsilin) sözlüyü (lüğəti) hazırlanır. Belə sözlüyün (lüğətin) mövcudluğu bir daha təsdiq edir ki, təhsil (o cümlədən məktəbəqədər təhsil) ən böyük mədəniyyətdir. Eyni zamanda təhsili və bu prosesi qavramaq üçün ona aid olan terminləri öyrənmək, bilgiyə çevirmək lazımdır. Belə olarsa, zövqü olan öyrədici, yəni müəllim həm də zövqlü şagird, tələbə və geniş mənada vətəndaş hazırlaya biləcəkdir.  

         
Uşaqlar valideynlərindən daha çox zəmanəyə bənzəyirlər. Vaxtilə valideynlər – ata, ana və əgər ailədə baba, nənə vardısa, onlar uşaqlara hekayələr, nağıllar danışar, dil və ədəbiyyat zövqünün təməlini qoyardılar. İndi isə uşaqlara nağıl və hekayə danışan valideynlər (ata,ana), o cümlədən baba, nənə ya yoxdur, ya da çox azdır. Belə olan təqdirdə uşaqlarda dil və ədəbiyyat zövqü hardan yarana bilər? Nəzərə alsaq ki, uşaqlar zəmanənin övladları kimi elmi-texniki tərəqqinin həyatımıza, məişətimizə gətirdiyi telefondan, planşetdən istifadə edirlər. Və həmin telefon və planşetlərdə uşaqların dil və ədəbiyyat zövqünü formalaşdıracaq materiallar yoxdur, onda məsələnin nə qədər acınacaqlı olması barədə düşünməliyik.

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
Türkiyədə sel dörd nəfərin həyatına son qoyub 14 İyul 2020, 00:44 “Ermənistan törətdiyi bütün qanunsuz əməllərin cavabını verəcəkdir” - XİN 14 İyul 2020, 00:31 Naftalanda ağır qəza: ölənlər var 14 İyul 2020, 00:19 Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlməsindən 51 il ötür 14 İyul 2020, 00:13 “Ermənistan regionda gərginliyi artırmağa çalışır” - Hikmət Hacıyev 13 İyul 2020, 23:59 “Ermənistanın təcavüzünü pisləyirik” - İranlı sabiq deputat 13 İyul 2020, 23:42 Nazir Avropa İttifaqını cəbhədəki vəziyyətlə bağlı məlumatlandırdı 13 İyul 2020, 23:18 356 COVİD-19 xəstəsinin vəziyyəti ağırdır - FOTO 13 İyul 2020, 22:52 Şəmkirdə yağışın yaratdığı fəsadlar aradan qaldırılır 13 İyul 2020, 22:39 Çindən  ABŞ rəsmilərinə qarşı sanksiya 13 İyul 2020, 22:29 "Ölü" doğulan körpə basdırılarkən ağladı 13 İyul 2020, 22:14 Ukraynadan erməni təxribatına REAKSİYA 13 İyul 2020, 22:02 “Can Azərbaycana canımız fəda” - Mövlud Çavuşoğlu 13 İyul 2020, 21:51 Koronavirus Türkiyədə daha 19 can aldı 13 İyul 2020, 21:36 İranlı deputat koronavirusdan öldü 13 İyul 2020, 21:24 Ermənilərin 20-dən çox hərbçisi və texnikası məhv edildi - VİDEO 13 İyul 2020, 21:11 Cəlilabadda baş həkimin evi yandı 13 İyul 2020, 21:00 Quba-Xınalıq yolu BAĞLANDI 13 İyul 2020, 20:50 Elmar Məmmədyarov türkiyəli həmkarı ilə telefonla DANIŞDI 13 İyul 2020, 20:34 Gürcüstanın XİN başçısı azərbaycanlı həmkarına zəng etdi 13 İyul 2020, 20:29 Ermənilərin atdığı top mərmisi bu evə düşdü - VİDEO 13 İyul 2020, 20:18 Mətbuat Şurası cəbhədəki vəziyyətlə bağlı məlumat yaydı 13 İyul 2020, 20:09 Leysan yağışlar bu rayonlarda sel yaratdı -FAKTİKİ HAVA 13 İyul 2020, 20:00 Həmsədrlər cəbhədəki gərginliklə bağlı BƏYANAT yaydılar 13 İyul 2020, 19:50 Xarici işlər nazirlərinin üçtərəfli görüşü keçirildi 13 İyul 2020, 19:44 Spiker: “Azərbaycan əsgəri düşmənin istənilən həmləsinin qarşısını almağa qadirdir” 13 İyul 2020, 19:25 Gürcüstan prezidenti sərhəddəki gərginliklə bağlı bəyanat yaydı 13 İyul 2020, 19:17 Dərsliklərə yeni mövzular salınacaq - Təhsil Nazirliyi 13 İyul 2020, 19:00 Buraxılış imtahanlarının nəticələri ilə bağlı Apellyasiya komissiyası yaradıldı 13 İyul 2020, 18:50 Ermənistan ordusu Tovuzun Dondar Quşçu kəndini toplardan atəşə tutub 13 İyul 2020, 18:40 İdeyalarını reallaşdırmaq istəyənlər üçün fürsət: “EduHack” hakatonu   13 İyul 2020, 18:33 Müdafiə Nazirliyi Erministan tərəfinin iddialarını YALANLADI 13 İyul 2020, 18:25 ABŞ-da virusdan ölənlərin sayı 140 minə YAXINLAŞIR 13 İyul 2020, 18:21 Şəhid oğullarımızın qanı yerdə qalmayacaq - Bəyanat 13 İyul 2020, 18:17 Qarabağ həqiqətlərinin dünyada təbliği müzakirə olundu 13 İyul 2020, 18:12